Адамийцы

Адэмыехэр — адыгэхэм яэтнографическэ куп цӀыкӀу (субэтнос). Темыргоехэм якуп горэу къахэкӀыжьыгъагъэу къычӀэкӀы.

Джырэ уахътэм къуаджэу Адэмые, Адыгэ Республикэм ипсэупӀэ нэмыкӀхэми, ӀэкӀыб хэгъэгухэми адыгэ диаспорэм хэтхэу ащэпсэух.

Тарихъым апэрэу къыхэщыгъэхэр

Адэмыехэм апэрэу ягугъу къызыщашӀыгъэр 1667-рэ илъэсыр ары, тырку гъогуонэкIоу Эвлия Челеби отчетэу ышӀыгъэм къыщиӀогъагъ — «Адэми. Адэми лъэпкъым ичӀыгу зэтегъэпсыхьагъэхэр. Хыр-Къархъохъу къушъхьэхэр зэпырытхыхи, псыхъохэу Суп, Еды-Къутыкъу, Псэкъупс (Къызлар-кӀэткӀэн) зэпырытхыгъэх. Апэу Адэмы ипэгъунэгъу тыхъугъ. «Пщыкъо“ адами Абдзахэ къушъхьэхэм алъапсэ щыт псыхъоу Къызлар-алгъан (Псэкъупс) Ӏушъо Ӏусэу унэ 500 мэхъу. Мыщ щэпсэу Адэмые лъэпкъым ипщы, ыцӀэр Дыгъужъый-бей. Ахэр зэкӀэ — лӀакъо-лӀэужъыбэ зыхэлъхэр — къурэщыт Хьэрып лъэпкъым къахэкӀыгъэ адыгэ лъэпкъыжьхэу ары..».

«Адэмые» зыфиӀорэм къызэриублагъэм фэгъэхьыгъэ къэбарыжъ

Эвлия Челеби къызэритырэмкӀэ, мырэущтэу къэбаржъые къэнагъ — «Адыгэхэм ячъыг лъапӀэ иныжь икъыблэкӀэ къушъхьэ тхыцӀэхэм гъуанэшхохэм ясатыр арыс. Зы гъочъыгъэм псыхъо къычӀэкӀы, ащ узыпимыкӀмэ гъочъыгъэ шъхьаӀэм унэсыщтэп. Мы гъоным цӀыф (цӀыф къызэрыкӀом фэдиз) джэз статуе иты. Джэз цӀыфым джэз бащэ ыӀыгъэу еуагъэ. Дышъэ цӀыфым ыкӀыбкӀэ мылъку мылъытэжьым узыфэзыщэрэ пчъэ щыт. ЛъапӀагъэхэм Ӏэ зытезымыгъэхьащт закъор ары псаоу гъуанэм къычӀэкӀыжьын зылъэкӀыщтыр. А районым щыпсэурэ адыгэ лъэпкъым Адэмый зыфаӀорэр а джэрз цӀыфым ыцӀэкӀэ ары. КъызэраӀотэжьырэмкӀэ, гъотыгъэ чӀыунэм хъарзынэу илъыр Искандер Зулькарнейн (Александр Македонскэр) ары зыгъэпсыгъэр».

Адэмыехэм чъыгым шъхьэкӀэфэныгъэ зэрэфашӀыщтыгъэр

Джащ фэдэу адыгэхэм ячъыг дин Культ зэрэщытыгъэр мыщ фэдэу къытфэзытхыжьыгъэр Эвлия Челеби ары. «Адыгэхэм яордапӀэ икъыблэ лъэныкъокӀэ чыжьэу чъыгыр щыт. Ащ ытхьапэхэр ежь изакъоу щытхэу, тӀэкӀу пхъэшъхьаӀум ытхьапэхэм афэдэх. Тхьапэхэм гъожьышъо атет, мускусым, амбрэм, шафраным ямэ къыпщыхъоу мэшхо ахэлъ. Ахэр япкъышъхьэ къечэрэзыкӀых. А тхьапэхэр шӀухьафтынэу хэгъэгу зэфэшъхьафхэм ащызэхащэх. Ахэр илъэсишъэкӀэ къэтыжьыхэми, ашъо, амэ ахэмыкӀэу къэнэжьых. Чъыгыр ащ фэдизэу пхъашэшъ, нэбгырэ тӀокӀрэ тӀурэ аӀэ зэрапхыгъэу ерагъэу ыпкъ къаубытын алъэкӀыщт. Къутамэ пхъашэу 170-у иӀэмэ ащыщ пэпчъ нэбгырипшӀ къаубытын алъэкӀыщт, джыри къутамэ 170-мэ нэбгыритф-зых къаубытыщт, къутамэу иӀэмэ япчъагъэ зышӀэрэр зы Алахьыр ары. Къутамэ пӀашъэ 170-мэ ащыщ пэпчъ нэбгырэ тӀокӀырэ тфырэ пӀуагъэмэ яинагъэ фэдиз хъу. Мы чъыгым ычӀэгъ чъыг жьауэм мэл мин хъурэ хъушъэр шъхьафитэу чӀэуцо. Илъэс пэпчъ бэдзэогъу мазэм мы чъыгым ычӀэгъ лъэпкъ зэфэшъхьафхэм ащыщ нэбгырэ мини 500 — 600-рэ щызэхахьэшъ, чэщи плӀыкӀи мафи плӀыкӀэ адыгэ лъэпкъэу адамихэм сатыу адыряшӀэ. Мы чъыгым щытхьалӀэхэрэр чэщ пэпчъ шэущыхьэу минишъэ пчъагъэ ащ къыщырагъэстыхьэ. Ежьэжьыгъо зэхъукӀэ, чъыгым шъхьащэ фэзышӀырэ пэпчъ гъучӀыпкъэ горэ — Ӏэшэ къутагъэ, гъучӀыӀу, шыналъэ ыкӀи ащ фэдэхэр — ащ егъэупхых. Илъэс мин пчъагъэм къыкӀоцӀ чъыгыпкъым гъучӀ плӀэпкъ шъуашэ гъэшӀэгъон зыщифагъ. ГъучӀ мастэ нахь мыхъуми ащ хэзыупхъо зышӀоигъохэр джы чӀыпӀэ шъхьафит лъыхъухэзэ, махъшэхэм ашъхьагъ дэкӀынхэ е аркъанхэмрэ пхъэ дэкӀояпӀэхэмрэ аӀэкӀэлъхэу чъыгым дэкӀоенхэ фаеу мэхъу. ЦӀыфэу мы чъыгым гъучӀ пкъыгъо горэ езытыгъэр дунэе-ахърэткӀи иӀэпыӀэгъу къыфэхъунэу алъытэ. Ижъырэ къэбарым къызэриӀорэмкӀэ, мы чъыгым къыпыкӀыгъэ къутамэр джэнэт чъыг хатэм къыхахыгъэу, Алахьым Искандэр Зулькарнейн къыритыгъагъ, аужырэм Яджудж-Маджудж дэпкъыр ыгъэуцугъэу. Искандэр чъыгыр зыщигъэтӀысхьащт чӀыгур ыушъабэу ары ныӀэп, ар зыгъэтӀысыгъэр Хызыр ары».

Ащ ыуж къыкӀэлъыкӀуагъэхэр

1823-рэ илъэс — Броневскэр, Семён Михаил ыкъор, и гъэнэфэн (Черкесхэм я хэку) мырэущтэу ытхыгъ — "Адэмыйхэр — лъэпкъ цӀыкӀу, къокӀыпӀэмкӀэ нахь чыжьэу щыпсэух, ахэр къуаджэ заулэу зэхэтых, Шъхьэгуащэ псыхъом, Пщыщэрэ Пшызэрэ псыхъо цӀыкӀухэм адэжь щыӀэх, темыргойхэм агъунэгъоу ыкӀи ахэмэ ялъытыгъэу щыӀэх".

ЦӀэрыӀоу щытхэр

• СултӀан Хъан-Джэрые

Литература

• Адыгэ (Черкес) энциклопедие. Москва, 2006