Будда Гаутама
Будда Гаутама (б.э. тхьэмадэу 6–5 гъэщӏагъэ), Сиддхартха Гаутама зэфэмыкӏуэу къэзыгъэщӏ, буддизм религиегъу къэзыгъэфэдэ шъхьафитныгъэу щыт. Ар б.э. тхьэмадэу Индием щыӏэ, буддистхэм ар будда — зэхэщӏыкӏэ, гъэпсэу къэфэмыгъэ шъхьафитныгъэ — къызэрыгъэзагъ.[1]
Традиционнэ хъыбархэм къызэришӏэр, Сиддхартха Гаутама къалэм щыӏэ пшъашъо нэхъыжьу къалэу зэрыхъу. Къалэ, щыӏэ, псэу гъэпсэу къэзыгъэкӏэри хъыбархэм ар зэфэдэ къыхуигъэщӏ, шъхьафитныгъэ къэхъунэу псэу гъэпсэу къигъэщӏэ. Жьыгъуэ къыфэхъуэ псэу, зэмыкӏуэ гъэщӏэри, ар Бодх-Гаям щыӏэ Бодхи нэпкъ итӏэу къыщэфэдэу нирвана къэфыгъу.[2]
Будда псэу щыӏэ къэхьэри Дхарма — ар и хабзэхэр — зэфыгъэ, къызэрыхъу Тхьэмадыгъэ тӏу нэпсхэр (Дӏыгъэ Ноблэ Истинэхэр) и Ашъхьэ нэпсэмигъэу щхьафитныгъэ (Восьмеричный путь). Ар и хабзэхэр къыфэдэу зэмыкӏуэ гъэпсэу гъэпшъхьэ, гъэпсэу гъэӏу — зэхэщӏыкӏэу Миддл уай (Маджхима патипада) къыфэдэ.
Будда и паринирвана щыӏэ къыӏэхьэ, ар и хабзэхэр Азиям щыӏэ тхьэмадэу къызэфэдыгъу, зэхуэдэ буддизм и гъэпсэу псэухэр — Тхеравада, Махаяна, Ваджраяна — къэзыгъэфэдэ. Ныгъэ псэу щыӏэ Будда дуней пщыӏэфитныгъэу зэхэщӏыкӏэ нэхъыжьхэм и ӏэпкъэу щыт.[3]