Есчындарышхо

Македонием и Есчындар Ящэнэр, нахьыбэмкIэ Есчындарышхо аIоу къашIэрэр, жъырэ Алыдж (Урым, Грек, Йунан) пачъыхьыгъоу Македонием ипачъыхьэу щытыгъ.

Илъэс тIокI зыхъум, Гъисэ-Мэсыхьым ипэкIэ 336-рэ илъэсым ятхэу Филип ЯтIонэрэм ичIыпIэ пачъыхьэу къыуцугъ, дунай пстэури зэриубытыщтыр къыIуагъ, ыкIи ипачъыхьэгъо уахътэ нахьыбэр Азиемрэ Африкэмрэ заохэр зэпымыоу ащищэу ыгъэкIогъ. Илъэс щэкI зыхъум, тарихъым анахь империе инхэм ащыщ зэхищагъ, Алыджым къыщегъэжьагъэу Индием нэс зэлъиубытэу. Заом зыкIи щытекIодагъэп, ыкIи тарихъым анахь дзэпащэ инхэм ыкIи текIоныгъэ къызыдэзыхыгъэхэм ащыщэу алъытэ.^[1] КъызэраIуатэрэмкIэ, философ горэм илекцие (еджэныгъэ) едэIугъэ ужым, Космосым ЧIыгум фэдэ нэмыкI планетэхэр зэрэщыIэр зызэхехым, гъыгъэ ыкIи къыIуагъ «Зы ЧӀыгу закъу ныӀэп сэ къызфыдэсхын слъэкӀыщтыгъэр! Сыдэу сыхьаулый!» ЧIыгу нахьыбэ ыубытынэу мурад иIагъ, ау Арабием теуэн ипэкIэ шъэбэкъу псынкIэу лIагъэ.

Есчындарышхо Гъисэ-Мэсыхьым ипэкIэ 356-рэ илъэсым Македонием ижъырэ къэлэ шъхьаIэу Пелла къыщалъфыгъ.

Есчындар Македонием и Пачъыхьэу Филип ЯтIонэрэмрэ гъунэгъу Эпирым ипщыпхъуэу Олимпиадэмрэ якъоу щытыгъ. Есчындар икIэлэгъу уахътэ ятхэу Филип Македониер дзэ лъэшэу зэригъэпсырэм ыкIи Балканхэм язао чIыпIэхэм текIоныгъэхэр къызэрыщихьырэм еплъызэ ыгъэкIогъ.

Есчындар македонибзэкIэ мэгущыIэщтыгъ. Ащ македоние культурэр Азием пстэуми щагъэушъомбгъугъ.^[2]

Есчындарышхо Индие субконтинентым щыIэгъэ заохэм къызхэкIыжьым, ежьым игъусэу Каланос зыцIэ индие философ къыздищагъ. Персым (Къаджэрым) зыщыIэм, гъогум къызэремыкIурэм къыхэкIыкIэ псаоу астынэу лъэIугъ, ащ илагерь мыр къыдиштагъ. ЗылIэм "Бабил къалэм губгъогъэ къыщыозджэжьыщт" ыIуагъ. АпэрэмкIэ мыщ къикIырэр зыми ышIэщтыгъэп, Есчындарышхо илъэс тешIагъэу Бабил къалэм щылIэм нэс^[3]

Илъэс 13 зыхъум, Филип македоние философэу Аристо Есчындар иеджэпIэ пащэу (гъэсакIоу) къырищагъ.^[4] КъыкIэлъыкIорэ илъэсищым, Аристо Есчындар реторикэмрэ литературэмрэкIэ егъэджагъ, ыкIи шIэныгъэхэм, Iэзэным, ыкIи философием шIоигъоныгъэ къафигъэущыгъ. Мыхэр зэкIэ пачъыхьэмкIэ мэхьанэшхо яI, ужыкIэ Есчындар ащ фэдэ хъугъэ.

Есчындар изао

Гъисэ-Мэсыхьым ипэкIэ 340-рэ илъэсым, Филип дзэшхо зэхиугъоягъ ыкIи Тракием теуагъ. Ежьыр зэрымыIэм къыхэкIыкIэ, илъэс 16 зыныбжь Есчындар регентэу Алыджым ипащэу къигъэнагъ. Ау алыдж дзэр Тракием куоу зыхэхьэм, Македонием иищхъэрэ-къокIыпIэ гъунэгъу трак лъэпкъэу Мэдихэр къэтэджыгъэх ыкIи къэралым щынагъо къыфашIыгъ. Есчындар дзэ зэхищагъ, къэтэджыгъэхэм апэуцугъ, псынкIэу Мэдихэр зэхикъутагъэх, яухъумэпIэ пытэ ыубытыгъ, ыкIи ащы Александруполис фиусыгъ.

Гъисэ-Мэсыхьым ипэкIэ 336-рэ илъэсым, ятэр заукIым ужым, Есчындар Македонием ипачъыхьэ хъугъэ. Ар стратегос (генерал е дзэпащэ шъхьаIэ) хъугъэ. Мы IэнатIэр ятэ идзэ ушъомбгъун мурадхэр рагъэжьэнымкIэ ыгъэфедагъ. Гъисэ-Мэсыхьым ипэкIэ 334-рэ илъэсым, Персым иIэшъхьэтэу щыт КъокIыпIэ Азием (Азие ЦIыкIум) теуагъ. ИлъэсипшIрэ лъыкIотагъэ зао зэпычхэр ригъэжьагъэх. Есчындар Персым иIэнатIэр зао шъхьаIэхэмкIэ зэхикъутагъ, анахьэу Исс ыкIи Гавгамелэ заохэмкIэ. Перс Пачъыхьэу Дариус Ящэнэрэр хабзэм Iуифыгъ ыкIи Перс Империер зэкIэ ыубытыгъ. ИмпериекIэм изэкъоуцуныгъэ тамыгъэу пачъыхьэм ипхъу къищэу шъхьагъусэ ышIыгъ. А уахътэм, Есчындар иимперие Хы Адриатикэм къыщегъэжьагъэу Инд псыхъом нэс зэлъиубытыщтыгъ.^[5]

Гъисэ-Мэсыхьым ипэкIэ 326-рэ илъэсым Индием теуагъ, ыкIи Пенджаб шъолъырым ипачъыхьэу щытыгъэ Пор текIоныгъэ къыщихи зэгуиутыгъ. Ащ ужым ахэр ныбджэгъу зэфэхъугъэх. А уахътэм Индиер пачъыхьыгъо пчъагъэхэу зэгощыгъагъ. Дзэр Инд псыхъом зэпырыкIынэу ыкIи адрэ лъэныкъом ит пачъыхьэхэм язэоным фэмыдагъэх, ащ къыхэкIыкIэ Есчындар дзэр къыдищыжьыгъ.

Есчындар Гъисэ-Мэсыхьым ипэкIэ 323-рэ илъэсым Бабил къалэм щылIагъ, зыкIэлIагъэр хэтми шIэжьыгъэп.^[6] Сэнэшъхъо (уц шIуицIэ), заукIыгъэныр, е зао ужым къызкъуихыгъэ фэбабэр аIоу гупшысэхэр щыIэх. ЗылIэм, Арабием итеуэнкIэ къежьэщт зао мурадхэр зэхищэщтыгъэх. ЗылIэм ужырэ илъэсхэм, къэралкIоцI зао пчъагъэхэм иимперие зэгуащыгъ. Ащ ужым къэрал заулэ Диадоххэм, Есчындар икъэнагъэ генералхэмрэ илIэужьхэмрэ, япащэу щытыгъэх. Ахэр зэзаохэу зэтыраухыгъэх. Анахь инэу къэнагъэ чIыгушхор Селевкид Империер арыгъэ.^[7]

Есчындар икIэн (илIэужь) Алыдж гупшысэхэмрэ бзэмрэ якультурнэ зэлъышIоныгъэ хеубытэ. Ежь ицIэкIэ къалэ тIокIым ехъу зэхащагъ, анахь цIэрыIор Мысырым дэт Искэндэрие (Александрие). Есчындар македоние колонистхэр зэригъэтIысыгъэхэм эллинизм цивилизациекIэ къыгъэшIыгъ. Мыщ итамыгъэхэр Византие Империем Гъисэ-Мэсыхьым иужым 15-рэ лIэшIэгъум игузэгу къыщылъэгъощтыгъэх. Анатолием (Анэдолэм) игупчэмрэ икъокIыпIэ лIэужымрэ 1920-рэ илъэсхэм нэс алыджыбзэкIэ мэгущыIэхэрэр щыпсэущтыгъэх.

Есчындар илъэс 32 закъо зыхъум лIагъэ. Заом зыкIи щытекIодагъэп. ЗыкIэлIагъэм ищыпкъагъэ шIэжьыгъэп.

Джурт (Чыфыт) Библием (Таурат), Даниял 8:5–8 ыкIи 21–22-м (Мидиемрэ Персымрэ зыубытыщтыр, ау ианахь лъэшыгъэ уахътэм лIэжьыщтыр ыкIи ипачъыхьыгъо къэралиплIэу зэгуэчыщтыр) къыщыIуагъэ македоние пачъыхьэр нахьыбэмкIэ Есчындарэу алъытэ. Есчындар Маккавейхэм я Апэрэ Тхылъми къыщаIо.

КъурIан лӏапэм хэт "Зул-Къэрнэйн" Есчындарышхоу къалъытэрэр хэукъоныгъэ. Непэрэ ушэтакIохэм Зул-Къэрнэйн хэтми ашIэрэп, ау Ислъам шIэныгъэлэжьхэр ар Есчындар зэрамыпкъым зэдэгурыIох, сыда пIомэ Есчындар чафырэу щытыгъ.

Сурэтхэр

Есчындар имозаикэ
Есчындар зэрылIэрэр
Есчындар Селаник (Фессалоники) икъэлэ ныпым тетэу
Есчындар къэзыгъэлъэгъорэ налкъут

Зэпыщэхэр

↑ Roisman, Joseph; Worthington, Ian. 2010. Ancient Macedonia. Blackwell Publishing Ltd. ISBN 978-1-405-17936-2. URL: http://archive.org/details/AncientMacedonia
↑ Alexander the Great and the Spread of Greek Culture. URL: https://www.elephango.com/index.cfm/pg/k12learning/lcid/13128/Alexander_the_Great_and_the_Spread_of_Greek_Culture
↑ Kalanos. 2024-11-12. Wikipedia. URL: https://en.wikipedia.org/wiki/Kalanos
↑ Portraits from the Past: Aristotle. 2016. Awake! vol. 97, issue 5, p. 14. URL: https://wol.jw.org/en/wol/d/r1/lp-e/102016169
↑ Morkot, Robert 1996. The Penguin Historical Atlas of Ancient Greece. Penguin.
↑ Kingdoms of the Successors of Alexander: After the Battle of Ipsus, B.C. 301. 1800–1884. World Digital Library. URL: https://web.archive.org/web/20150905133907/http://www.wdl.org/en/item/11739/
↑ Renault, Mary 2001. The nature of Alexander the Great. Penguin. ISBN 0-14-139076-X

НэмыкI сайтхэр

Britannica. Alexander the Great (king of Macedonia).
Félix Delamarche. 1833. The Empire and Expeditions of Alexander the Great. URL: http://www.wdl.org/en/item/11738/
James Romm, Paul Cartledge. Two Great Historians On Alexander the Great. Forbes. 1-рэ Iахь, 2-рэ Iахь, 3-рэ Iахь, 4-рэ Iахь, 5-рэ Iахь, 6-рэ Iахь.
Livius. Alexander the Great: An annotated list of primary sources. URL: https://web.archive.org/web/20110514002230/http://www.livius.org/aj-al/alexander/alexander_z1b.html
Archæology. The Elusive Tomb of Alexander the Great. URL: https://web.archive.org/web/20041115053241/http://www.archaeology.org/online/features/alexander/tomb.html

[1] Roisman, Joseph; Worthington, Ian. 2010. Ancient Macedonia. Blackwell Publishing Ltd. ISBN 978-1-405-17936-2. URL: http://archive.org/details/AncientMacedonia

[2] Alexander the Great and the Spread of Greek Culture. URL: https://www.elephango.com/index.cfm/pg/k12learning/lcid/13128/Alexander_the_Great_and_the_Spread_of_Greek_Culture

[3] Kalanos. 2024-11-12. Wikipedia. URL: https://en.wikipedia.org/wiki/Kalanos

[4] Portraits from the Past: Aristotle. 2016. Awake! vol. 97, issue 5, p. 14. URL: https://wol.jw.org/en/wol/d/r1/lp-e/102016169

[5] Morkot, Robert 1996. The Penguin Historical Atlas of Ancient Greece. Penguin.

[WDL2-6] Kingdoms of the Successors of Alexander: After the Battle of Ipsus, B.C. 301. 1800–1884. World Digital Library. URL: https://web.archive.org/web/20150905133907/http://www.wdl.org/en/item/11739/

[7] Renault, Mary 2001. The nature of Alexander the Great. Penguin. ISBN 0-14-139076-X

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]