Кавказ Хасэхэм я Федерацие
Кавказ Хасэхэм я Федерацие е кӏэкӏэу КАФФЕД зыфиӏорэр Тыркуем ишъолъыр зэфэшъхьафхэм ащыӏэ кавказ культур хасэхэм 2003-рэ илъэсым бэдзэогъум и 3-м зэхащагъ.[1] Тыркуем адыгэ зэкъотыныгъэ анахь инэу щыӏэр ары.[2] Федерацием Урысыем «авторитарно-гегемонистскэу» зыкъызэригъэуцурэм, «Темыр Кавказым щыпсэурэ лъэпкъхэм ящыӏэныгъи яфитыныгъи къызыщымыдэрэ» еплъыкӏэу иӏэм еушъыи.[3] КАФФЕД-м итхьаматэу щытыгъэ Ящар Асланкая 2020-рэ илъэсым нэс Урысые Федерацием ихьанэу фитыныгъэ иӏагъэп.[4] КАФФЕД-р Дунэе Адыгэ Хасэм икъызэгъэпсакӏохэм ащыщ, зэдэуагъэхэми, хэхьагъэу щыт.
Тхыдэ
[хэӀэзыхь | вики-текстым еӀаз]Урыс-адыгэ заор 1864-рэ илъэсым ыухыным ыпэкӏэ адыгэ лъэпкъгъэкӏодым къыдыхэлъытагъэу адыгэу къэнагъэхэр ӏуафыгъэх. Урысые пачъыхьэгъум иархивхэм къахэкӏыгъэ къэбархэр къыдэлъытагъэхэу адыгэ лъэпкъым шъэм щыщэу 95–97-р а лъэхъаным хэкӏодагъэу алъытэ. Хэкурыкӏыгъэхэр анахьэу зыщагъэтӏысыжьыгъэхэр Осмэн хэгъэгум ичӏыналъэхэр ары. Осмэн империем хэт адыгэхэр апэ къикӏыгъоу шъхьафэу зыӏыгъыгъэх, ахэмэ ямыщыщ зыгорэм иӏахьэ ахэхьанэу фэягъэхэп. Адыгэ интеллигенцием илӏэуж кӏэу къэхъугъэр Осмэн къэралыгъом чанэу хэлажьэщтыгъэ, ӏэнатӏэшхохэр ыӏыгъыгъэх. ӏэнатӏэшхо зиӏэ зэгухьэныгъэхэу Специальнэ организациер, полкхэу «Хьамидие», Партие единства и прогресса зыфиӏохэрэм ащыщхэм янахьыбэр адыгэхэу щытыгъ. Осман хэгъэгум ис адыгэхэм кавказ цӏэрыр аштагъ, ау апэрэ осман-быслъымэн цӏэрыр ащымыгъупшэу. Тырку революцием ыуж адыгэ культурнэ ӏофшӏэныр Осмэн империем щырагъэжьагъ. Адыгэ хэгъэгум ишъхьафитыныгъэ зыпэрыт политическэ обществэхэу Темыр Кавказым иобществэрэ Кавказым ишъхьафитыныгъэ икомитетрэ зэхащагъэхэу, Зэкъотыныгъэмрэ Хэхъоныгъэмрэ икомитет иӏэпыӏэгъу ахэмэ агъотыгъ. 1923-рэ илъэсым цӏыф макӏэхэм яобществэхэр зэрагъэпытагъэхэм ыуж а обществэхэр зэфашӏыжьыгъэх. Тыркуем зэгухьаныгъэхэр 1960-рэ, 1970-рэ илъэсхэм щырагъэжьажьыгъэх, къуаджэхэм къарыкӏыгъэу къалэхэм арыс хъугъэ адыгэхэм зэгухьаныгъэхэр зэхащагъэх. Мы лъэхъаным 1961-рэ илъэсым Анкара адыгэ Хасэр щызэхащагъ. Тыркуем щыӏэ адыгэ-кавказ хасэхэр зы зэгохьаныгъэ шӏыгъэнхэм фэшӏ ылъэныкъокӏэ ӏофшӏэнхэр 1975-рэ илъэсым Анкара щыкӏогъэ зэӏукӏэгъум къыщежьагъэх. Нэужым Истамбыл, Кайсери, Анталья, джыри Анкара зэӏукӏэгъухэр ащыкӏуагъэх. 1977-рэ илъэсым шэкӏогъум и 5-м щыӏэгъэ зэӏукӏэм ыуж автобус къэуцупӏэм щыжэхэщтыгъэ адыгэхэм шхончкӏэ къатеуагъэх, зы нэбгырэ хэкӏодагъ. Ащ къыхэкӏэу ӏофшӏэныр зэпагъэугъ. 1980-рэ илъэсхэм яятӏонэрэ ныкъо щегъэжьагъэу хасэхэр джыри зэ чанэ хъужьыгъэх, 1977-рэ илъэсым зэпагъэугъэ зэӏукӏэхэр 1990-рэ илъэсхэм яублапӏэ къыщегъэжьагъэу рагъэжьэжьыгъэх. Тыркуем щызэхэщэгъэ адыгэ хасэхэр зэкӏэ зэхищэнхэу 2003-рэ илъэсым бэдзэогъум и 3-м КАФФЕД-ыр зэхащагъ.
Шапхъэхэр
[хэӀэзыхь | вики-текстым еӀаз]- Дунаим тет хасэхэм якультурэ ахэлъэу псэунхэу фитыныгъэу яӏэр КАФФЕД-м къеухъумэ. Лъэпкъгъэкӏодыр цӏыфыгъэм пэуцужьыгъэ бзэджэшӏагъэу елъытэ.Бзэ ыкӏи культурэ зэфэшъхьафыныгъэхэр цӏыф лъэпкъымкӏэ баиныгъэу елъытэх. А баиныгъэр зыгъэкӏодыщт хъугъэ-шӏагъэхэм ащ апэуцужьы.
- Ащ къыщеӏо цӏыфхэм фитыныгъэ яӏэу якультурэ шъхьафитэу ыкӏи зэхафыныгъэ хэмылъэу агъэлъапӏэнэу, ядин агъэцэкӏэнэу ыкӏи ябзэ агъэфедэнэу.
- Урысыем адыгэхэм лъэпкъгъэкӏод зэрарихьылӏагъэм, ахэр зэригъэкӏыгъэхэм ятамыгъэу КАФФЕД-м нахьышъхьэу елъытэ жъоныгъуакӏэм и 21-р ыкӏи а геноцидыр къыдалъытэнэу къеуалӏэ.
- Зичӏыгу къырафыгъэ лъэпкъ пстэуми ячӏыгу къагъэзэжьыным ифитыныгъэ КАФФЕД-м къеухъумэ.
- Хэхэсхэу щыпсэурэ адыгэхэм ячӏыгу къагъэзэжьынхэу фитыныгъэ яӏэу къыдалъытэнэу къыхалъхьэрэр КАФФЕД-м дештэ.
ӏофшӏэнхэр
[хэӀэзыхь | вики-текстым еӀаз]Адыгэхэм ялъэпкъгъэкӏод мафэ фэгъэхьыгъэ ӏофтхьабзэхэр KAFFED-м илъэс къэс зэхещэх. 2023-рэ илъэсым Кахраманмараш щыхъэгъэ чӏыосым ыуж шъолъырым щыӏэ адыгэ хасэхэм язэпхыныгъэ адыряӏэу ӏэпыӏэгъу агъотыгъ.
Гъэӏорышӏакӏо Куп
[хэӀэзыхь | вики-текстым еӀаз]Гъэпсыгъэ гъэӏорышӏакӏо купыр
[хэӀэзыхь | вики-текстым еӀаз]| Тхьаматэ шъхьаӏ | Мухьиттин Юнал | Анкара |
| Тхьаматэм игуадзэу | Проф. Др. Гюнсэл Авджы | Истанбыл |
| Тхьаматэм игуадзэу | Мухьаррэм Танбогъа | Эскищэхьир |
| Генеральнэ Секретарь | Джумхьур Бал | Анкара |
| Зылъытэрэр шъхьаӏ | ӏорхьан Ёзджан | Истанбыл |
| Хэтхагъ | Сэйфэттин Дийнэр | Кайсэри |
| Хэтхагъ | ӏилхьан Кыймэт | Истанбыл |
Тхьаматэ шъхьаӏэхэр
[хэӀэзыхь | вики-текстым еӀаз]| Цӏэр | Лъэхъан |
|---|---|
| Мухьиттин Юнал (Агьачэ) | 2004-2005 |
| Джихьан Джандэмир (Гугъожъ) | 2006-2011 |
| Ваджит Кадыӏогълу (Щыгъалыгъуэ) | 2011-2013 |
| Ящар Асланкая (Хьагъундэкъуэ) | 2013-2017 |
| Йылдыз Щэкэрджи (Рахъу) | 2017-2021 |
| Проф. Др. Юмит Динчэр (Щогьэн) | 2021-2023 |
| Юнал ӏулучай (Хьэлау) | 2023-... |
Хасэу хэтхэр
[хэӀэзыхь | вики-текстым еӀаз]Къэлэ 31-мэ ащыщэу хасэ 53-рэ Каффед хэт. Анахьыбэу хасэхэр зыдэщыӏэхэр къалэхэу Истамбыл, Балыкесир ыкӏи Бурсэ.
Етӏани еплъ
[хэӀэзыхь | вики-текстым еӀаз]- КАФФЕД и Веб-нэкӏубгъор
- Адыгэ Зэкъотыныгъэ ыкӏи Зэдэӏэпыӏэжь Хасэ
- Зэрэдунае Адыгэ Хасэ
Зэпыщэхэр
[хэӀэзыхь | вики-текстым еӀаз]- ↑ Илъэс 25-рэ зэрэхъурэм фэгъэхьыгъэ мэфэкӀ хэхыгъэу KAFFED-м ышӀыгъэр (тыркубзэ)
- ↑ Адыгэ Ӏофыгъор; Бзэ ыкӀи культурэ зышӀэжьыныгъэм икъэуцункӀэ я ХIХ-рэ лӀэшӀэгъум ыгузэгу къыщегъэжьагъэу непэрэ уахътэм нэс Кавказым щыкӀуагъэр (инджылызыбзэ)
- ↑ KAFFED-м изэфэс хадзэ зэхещэ (тыркубзэ)
- ↑ КАФФЕД-м и Тхьаматэ Урысыем ихьанэу фимыдэжьыгъ (тыркубзэ)