Математик

Математик (μάθημα — «шӏэныгъэ», «шӏэн») — пчъагъэхэм, зэхэтыкӏэм (структурэм), чӏыпӏэм ыкӏи зэхъокӏыныгъэхэм яшӏэныгъэ ары. Ар точнэ шӏэныгъэхэм (exact sciences) ащыщ, логикэмрэ уплъэкӏун гъэнэфагъэхэмрэ ылъапс.

Математикэр дунаем икъэхъугъэ шъэфхэр къызэӏуихынымкӏэ амал шъхьаӏэу щыт. Физикэм, химием, астрономием ыкӏи инженер ӏофшӏэным ар агъэфедэ.

Тарихъыр

Математикэр цӏыф лъэпкъым итарихъ дэжь къыщежьагъ. Апэрэ цӏыфхэм былымхэр, чӏыгухэр е уахътэр ачэрэзэ пчъагъэхэр къагупшысыгъэх.

• Мысырыжъымрэ Вавилонымрэ: Илъэс мин 3000-кӏэ дин эрэм ыпэкӏэ (BC) апэрэ арифметикэр ыкӏи геометриер къагъэфедэщтыгъэх.
• Древнэ Грецие: Пифагор, Евклид ыкӏи Архимед теорема инхэр къахьыгъэх. Ахэм геометрием лъапсэ фэхъугъэх.
• Ислам дунаер: 9-рэ лӏэшӏэгъум шӏэныгъэлэжьэу Аль-Хорезми «Алгебр» зыфиӏорэр къыгупшысыгъ.

Лъэныкъо шъхьаӏэхэр

Математикэр къутамэ шъхьаӏэ пчъагъэу гощыгъэ:

1. Арифметик

Пчъагъэхэм яшӏэныгъ. Мыщ хэгъэхъон (+), хэгъэкӏын (-), гъэбэгъон (×) ыкӏи гощын (÷) амалхэр къыдеубыты. Цӏыф пэпчъ мыр ищыӏэныгъэ чэзыу къэс егъэфедэ.

2. Алгебр

Пчъгъэхэм ямызакъоу, хьарыфхэри (символхэр/переменнэхэр) зыхэт уравнениехэм ӏоф адешӏэ. Мыщкӏэ тызымыгъэшӏэрэ пчъагъэхэр къэтгъотын тлъэкӏыщт.

Гущыӏэм пае: $x+2=5$ (мыщ дежь $x$-ыр 3-м фэдиз).

3. Геометрие

Фигурэхэм (сурэтхэм), чӏыпӏэм ыкӏи инагъэхэм яшӏэныгъ. Чэрым, ылъэныкъохэм, кӏыхьагъэм ӏоф адешӏэ.

• Фигурэхэр: Щэджагъ (треугольник), Хъурай (круг), Плӏэмый (квадрат).

4. Анализ

Зэхъокӏыныгъэм ехьылӏэгъэ шӏэныгъ (Calculus). Мыр функциэхэм, лимитхэм ыкӏи интегралхэм афэгъэхьыгъ. Дунаем икъэхъугъэхэр (планетэхэм ячъыкӏэ, машинэхэм япсынкӏагъэ) къыбгурыӏонымкӏэ мыр ищыкӏагъ.

Математикэ шапхъэхэр

Математикэм ежь ибзэ иӏ. Ащ символхэр агъэфедэх:

• ∞ — Ухыгъэнчъагъэ (Бесконечность).
• $\pi$ (Пи) — чэр гъэухъуреягъэм иунашъо, ар 3.14159... фэдиз мэхъу.
• √ — Квадрат лъапсэ (Корень).