Осман Пачъыхьыгъо

Осман Пачъыхьыгъо (Tыркубзэ: Osmanlı Devleti), официалнэу Осман Къэралыгъошхо ЛъапӀ (Осман Тыркубзэ: دولت عليه عثمانیه), ар 1299-рэ илъэсым къыщегъэжьагъэу 1922-рэ илъэсым нэс щыӀэгъэ къэралыгъо кӀуачӀэу щытыгъ. Ар тыркухэм агъэпсыгъэ Муслъымэн Хьалифатыгъ. ИкӀуачӀэ зыщыкӀэрагъым, пачъыхьыгъом континент щым ащыщ чӀыгушхохэр иунагъо чӀэлъыгъэх: Европэм, Азием, ыкӀи Африкэм.

Османхэм япачъыхьыгъо дунаим тет муслъымэн къэралыгъо анахь лъэшэу алъытэщтыгъэ. Ащ нэмыкӀэу, ахэр Ромэ (Рим) Пачъыхьыгъом икӀэухэу зэрылъытэжьыщтыгъэх. Мыщ къыхэкӀэу, Осман СултӀаным цӀэ лъапӀэхэу "Хьалиф" (муслъымэн дунаим ипащ) ыкӀи "Ромэ и Цезар" зэрихьэщтыгъэх.

Тарихъ

Гъэпсыгъэныр

Пачъыхьыгъор агъэпсын ипэкIэ, Анадолэ чIыгухэр тырку къэралыгъо цIыкIу шъхьафит бэу гощыгъагъэх. Мы къэралыгъохэм "Анадолэ бейлыкхэр" ацIагъ. Ахэм япащэхэм заокIо лӀыбланэхэу "Гъази" цӀэр зэрахьэщтыгъ. Мы гъазихэм ямурад шъхьаIэр — Муслъымэн чӀыгухэм хагъэхъоныр, дин нэмыкӀ зиӀэ гъунэгъухэм язэоу, баиныгъэрэ кӀуачӀэрэ зэӀарагъэхьаныр арыгъэ.

Мы къэралыгъо цӀыкӀухэм ащыщэу зыр, зэо пащэ цӀэрыӀоу Осман Бей ыгъэпсыгъагъ. Ар тыркухэм я "Огъуз" лъэпкъ щыщыгъ. Осман Бей Византие Пачъыхьыгъом теуэзэ, ичӀыгухэм хигъэхъуагъ. ТекӀоныгъэ бэ къыдихыгъ ыкӀи ӀэнатӀэ шъхьафит ыгъэпсыгъ. Мыр ары ыужым Осман Пачъыхьыгъо шхоу хъужьыгъэр.

Осман и ПкӀыхьапӀэ

Тырку хъишъэ жъыхэм къызэраӀоу, Осман пкӀыхьапӀэ цӀэрыӀо горэ ылъэгъугъагъ. Ащ къыхигъэщыщтыгъэ икӀыб къикӀыщтхэм дунаир зэраубытыщтыр. ПкӀыхьапӀэм кӀоцӀ, "Шыихъ ӏэдебали" зыцIэ дин лӀы лъапӀэм ибгъэгу мазэр къыдэкӀэу Осман ылъэгъугъ. Мазэр къехыжьи, Осман ибгъэгу ежьым чӀэхьажьыгъ. ЕтӀанэ Осман зы чъыгышхо къыхэкӀыгъ. Ар дэгъоу къэкӀыгъ ыкӀи лъэшэу пытэ хъугъэ. Ичэу дунаир зэкӀэ ишъхьарыигъагъ. Чъыгыр Ӏуашъхьэ лъэшэу плӀы ышыгу тетыгъ: Къаукъаз, Атлас, Таурус, ыкӀи Хемус. Чъыгым илъапсэхэм псыхъо цӀэрыӀоу плӀы къахэжыщтыгъ: Тигр, Ефрат, Дунай, ыкӀи Нил. Мазэ шъорыгъыр ахэмэ ащыгу къэлыдыщтыгъ, азан макъэри къыӀущтыгъ. Мыщ къыхигъэщыщтыгъэр Осман Пачъыхьыгъом ишӀуагъэкӀэ Ислъам дин дунай дахэ зэрэзэхэуцощтыр ары.

Зыушъомбгъуныр

Осман Бей зэлӀэм ыужи, Осман Пачъыхьыгъом нахь зыушъомбгъущтыгъ. Византием, Болгарием, ыкӀи Сербием ахэр азэуагъэх. Осман ыкъоу Орхан, 1326-рэ илъэсым Бурса къыубыти, къэлэ шъхьаӀэу ышӀыгъ. 1389-рэ илъэсым Косовэ дежь щыӀагъэ заом Османхэм текӀоныгъэшхо къыдахыгъ. Ащ нэмыкӀэу, 1396-рэ илъэсым Никополис заом чырыстан Крестоносецхэм (джор зыхьырэ дзэхэм) ядзэшхо атекӀуагъэх. Дунаим ичӀыпӀэ зэфэшъхьафхэм къикӀыгъэ муслъымэн заокӀохэр Осман дзэм хэхьанэу фежьагъэх.

Османхэм къэлэшхоу Константинопол (непэрэ Истамбыл) къаубытынэу ашӀоигъуагъ, ау тыгъэкъокӀыпӀэмкӀэ къикӀыгъэ заом ахэр къызэтыригъэуцогъагъ. 1402-рэ илъэсым Ӏэнкъэрэ заом, тыгъэкъокӀыпӀэм къикӀыгъэ Тырку-Монгол пащэу Тимур Осман дзэм текӀуагъ. СултӀан Баязид I-р гъэрэу иубытыгъ, мыщ къыхэкӀэу Пачъыхьыгъор зэхэзэе хъугъэ. Баязид ыкъохэр ӀэнатӀэм пае зэпэуцужьыгъэх. ЫкӀэм, 1413-рэ илъэсым Мэхьмэд I-м текӀоныгъэр къыдихи, Пачъыхьыгъор зэтегъэуцожьыгъ. Ыужым СултӀан Мурад II-м зэпэуцужь лъэхъаным чӀыгу хэкӀодагъэхэр къиубытыжьыгъэх. 1444-рэ илъэсым Варна заом Мэджарэймрэ (Венгриемрэ) Лахьыймрэ (Польшэмрэ) ядзэхэм атекӀуагъ. 1448-рэ илъэсым ЯтӀонэрэ Косовэ заом джыри зэ ахэмэ атекӀуажьыгъ.

СултӀан Мурад II-м ыкъо цIэр Мэхьмэд II Зэӏузых (Фатихь) щытыгъ. Ащ къэралыгъо ӀэнатӀэмрэ дзэмрэ нахьышӀу ышӀыгъэх. 1453-рэ илъэсым ЖъоныгъуакӀэм и 29-м, Мэхьмэд къэлэшхоу Константинополь къиубытыгъ. Мы текӀоныгъэм Византие Пачъыхьыгъом икӀэух къыфихьыгъ. Тхьэлӏыкӏо Мыхьэмэт мы текӀоныгъэр къызэриӀонагъэм пае, Османхэм я Пачъыхьыгъо къэралыгъо лъапӀэу алъытэщтыгъэ. Къалэр къызыубытым ыуж, Мэхьмэд Ортодокс (Православ) Чылысыр къызэтенагъ, имыгъэкIодэу. Чырыстанхэм Осман пачъыхьыгъом иунагъо къызэрадэштэу, ячӀыгухэри ядини къатенагъэх. Венецием щыщхэм анахьи, чырыстан бэмэ Османхэр нахь къыхахыщтыгъэ, сыда пIомэ Османхэм дин шъхьафитыныгъэ нахь яIагъ. Ау, (Албанхэм) япэуцужьыныгъэ, Османхэр Италием дамыхьанхэу ыгъэуцугъэх.

XV-рэ ыкӀи XVI-рэ лӀэшӀэгъухэм Осман Пачъыхьыгъом кӀуачӀэ инрэ баиныгъэшхорэ къыгъотыгъагъ. Европэмрэ Азиемрэ азыфагу дэлъ сатыу гъогу шъхьаӀэхэр ахэмэ аубытыгъагъ. СултӀан лъэшхэр Пачъыхьыгъом ипащэхэу щытыгъэх.

СултӀан Сэлым I-р 1512-м къыщегъэжьагъэу 1520-рэ илъэсым нэс тетыгъ. Ащ къыблэмкӀи тыгъэкъокӀыпӀэмкӀи Пачъыхьыгъом ичӀыгухэр хигъэхъуагъ. Иран щыщ Сефевид Пачъыхьыгъом Чалдыран заом ащ текӀоныгъэ къыщыдихыгъ. А лъэхъаным Мысыр (Египет) зыӀыгъыр Адыгэ Мамлук СултӀанхэр арыгъэ, къэралыгъоми официалнэу "Адыгэ Къэралыгъо" (دولة الجراكسة) еджэщтыгъэх. Сэлым I-м Мысыр теуи, Адыгэ СултӀаныгъэр къиубытыгъ. Ау адыгэхэр муслъымэнхэу зэрэщытыгъэм пае, ахэмэ яцыхьэ телъыгъ ыкӀи Мысыр иӀэнатӀэ зыӀыгъынхэу къыгъэнэжьыгъагъэх.

Мыщ ыуж Османхэм Хы Плъыжьыр яӀэ къифэгъагъ. Португалие Пачъыхьыгъомрэ ахэмрэ хыхэм яубытынкӀэ зэпэуцужьыгъэх. Мэччэрэ Мединэрэ къэлапӀэхэр зэраубытыгъэм къыхэкӀэу, Османхэм "Хьалиф" цӀэ лъапӀэр аратыгъ. Аббасидхэм яужырэ хьалиф мы цӀэр ежь ыгу къыдэкӀыгъэу Сэлым I-м фигъэзэгъагъ.

Сэлым ыуж СултӀан Сулейман 1520-м къыщегъэжьагъэу 1566-рэ илъэсым нэс тетыгъ. 1526-рэ илъэсым Мохач заом текӀоныгъэ къызыдихым ыуж, ащ Белград къиубыти, Мэджарэйм (Венгрием) инэхьыбэ иунагъо къифэгъагъ. Вена къалэр тӀо къиубытынэу ыуж ихьагъ, ау тӀуми къехъулӀагъэп. ТыгъэкъокӀыпӀэмкӀэ, Сулейман Персхэм Багъдад къатрихыгъ, мыщ Пачъыхьыгъор Перс Хыжъэм нэсыгъ. ЫкӀэм, Османхэмрэ Персхэмрэ мамырныгъэ тхылъ зэдашӀи, Къаукъаз чӀыгухэр зэдагощыгъ.

Европэм щыщхэм СултӀаным "Сулейманышхо" цӀэр фаусыгъагъ, ау ежь ицӀыфхэм ащ "Кануни" (Хабзэгъэуцу) раӀощтыгъэ. Ар хабзэхэмкӀэ зэлъашӀэщтыгъэ: чырыстанхэмрэ джуртхэмрэ (еврейхэмрэ) пае хабзэхэр, мэкъумэщышӀэхэм хэбзэ шъыпкъэкӀэ хэку хахыным пае унашъохэр, ыкӀи мыхъо-мышӀэ ӀэнатӀэ зыӀыгъхэр гъэпщынэгъэнхэм фэгъэхьыгъэ хабзэхэр ыгъэуцугъагъэх. Сулейман зэкӀэмкӀи хабзэ 2000-м ехъу ытхыгъагъ. Ащ ыгъэуцугъэ хабзэхэм ащыщхэр, ежь лӀагъэ уж, илъэс 400-рэ тешӀагъэуи агъэфедэщтыгъэх.

Дунаим ипащэ

1500-рэ илъэсхэм Осман Пачъыхьыгъом хымкӀэ икӀуачӀэ нахь хигъэхъуагъ. 1539-рэ илъэсым Адриатик хы Ӏушъом дежь Осман дзэм Исбухьэн (Испание) дзэшхор хигъэщыгъ. Ащ ыуж дэдэм, Венецием мамырныгъэ тхылъым кӀэтхэжьи, Алыджым (Грецием) щыӀэ ичӀыгу бэ тыркухэм къаритыжьыгъ. Османхэм Фрэнджым (Францием) зэгурыӀоныгъэ дашӀыгъагъ, сыда пӀомэ а тӀуми пэштыхьэу Габсбургхэр язэогъугъэх. Осман ыкӀи Фрэндж дзэхэр зы хъухи, Ниццэ ыкӀи Корсика теуагъэх. 1566-рэ илъэсым СултӀан Сулейман дунаем ехыжьым, пачъыхьыгъор континент щым ащыщ чӀыгушхохэм атетыгъ.

Осман Пачъыхьыгъом икӀуачӀэ анахь лъагэу зыщытыгъэ лъэхъаным, султӀанхэм космосри дунаири зэкӀэ ячӀыгукӀэ алъытэщтыгъэх. Османхэм нэмыкӀ пачъыхьэхэр яфэдизхэу алъытэщтыгъэп; ахэмэ нэмыкӀ пащэхэр Ӏэмырыд зышӀырэ пщылӀэу, е зэпэуцужьырэ бийхэу алъытэщтыгъэх. ГущыӀэм пае, Фрэнджым ипачъыхьи "Фрэндж хэкум игубернатор" алъытэщтыгъэ. Мыщ къыхэкӀэу, лъэхъан кӀыхьэ хъунэу нэмыкӀ къэралыгъохэм лӀыкӀохэр афагъакӀощтыгъэп. Османхэм "Хьалиф" цӀэр зэрахьэщтыгъ, ащ ар муслъымэн дунаим ипащэ ишӀыщтыгъэ. Мыщ къыхэкӀэу дунай зэошхо къэхъугъагъ. Зэогъухэр Иберие ЗэгурыӀоныгъэр (Исбухьэн ыкӀи Португалие) арыгъэх, мыхэр чырыстан дзэхэм япащэу щытыгъэх.

Мы заор дунаим ичӀыпӀэ пстэуми ащэкӀуагъ. Дзэхэр Хы Курытымрэ (Средиземное море) Инд Океанымрэ щызэпэуцугъэх. Заор Азие ТыгъэкъокӀыпӀэм нэс кӀуагъэ, Индонезием Португалием пэуцужьынэу Османхэм IэпыIэгъу афагъэкӀуагъ. Хы Курытым, Осман хы пиратхэм Европэ къухьэхэмрэ хы Iушъо къалэхэмрэ атеуагъэх. 1600-рэ илъэсхэм, Османхэмрэ Ибериехэмрэ язао текIоныгъэ зимыIэу зэпыугъэ, сыда пIомэ а тIуми яцIыф ибэгъагъи ятехнологии зэфэдизыгъэх.

Осман Пачъыхьыгъор зыушъомбгъу зэхъум, нэмыкӀ къэралыгъохэр, нахьыбэмкӀэ Европэ Чырыстанхэр, лъэшэу щыщынэщтыгъэх. Ахэр зэгурыӀохэти, амал зырагъотырэ пстэумкӀэ Османхэм азэуащтыгъэх.

1500-рэ илъэсхэм я кӀэух лъэхъан, Осман Пачъыхьыгъом къиныгъо кӀэхэр къыфэхъугъэх. Заохэм ахъщэ бэ хагъэкIуадэу хъугъэ, сатыу товархэми яуасэ дэкIуаегъэ. Мыщ Пачъыхьыгъом и IэнатIэ къин ригъэлъэгъугъ. Къэралыгъор къэнэжьын пае, идзэрэ иполитикэрэ зэблихъун фэягъэ. Тарихъ лIыхэм пасэм зэрэгугъэщтыгъэхэмкIэ мы лъэхъаным Пачъыхьыгъор лъэрымыхьэ хъугъагъэ, ау джырэ экспертхэм зэралъытэрэмкIэ Османхэр зыфэегъэ шъуашэм дэгъоу теуцохи, лъэшэу къэнагъэх.

Европэ къэралыгъохэм, Португалием фэдэхэм, Азием кIорэ хы гъогу кIэхэр къыгъотыгъэх. Мы гъогухэмкIэ Осман чIыгухэм амыкIоу блэкIынхэ алъэкIыщтыгъэ. Мыщ Инд Океаным хы заохэр къыхэкIыгъ. Ар щытми, Осман сатыум джыри пайдашхо къыхьыщтыгъ, нахьыбэмкIэ Къахирэ (Каир) къыдэкIырэ къэхьэуэ (кофе) сатыур.

ТемырымкIэ, Урыс Пачъыхьыгъор лъэш хъунэу фежьагъ. Османхэмрэ ядэIэпыIэгъу Къырым Тэтэрхэмрэ Урысыем пэуцужьыгъэх. Тэтэрхэм 1571-рэ илъэсым Москва къагъэстыгъагъ (ащ хэтыгъэ дзэм Адыгэ бэ хэтыгъ). Ау ыужым Урысыер лъэш хъугъэ, псынкIэу текIонхэри къин хъугъэ.

Османхэм Венецием заошхо дашIыгъ Кипр хы-къухьэжъыер къаубытын пае. 1571-рэ илъэсым Кипр къаубытыгъ, ау зэокъо бэ ащ хэкIодагъ. А илъэс дэдэм, Чырыстан къэралыгъохэм яхыдзэ Лепанто заом Османхэм атекIуагъ. Мы текIодыгъэм Османхэм яцIэ ыгъэулъыигъагъ, ау псынкIэу къухьэ кIэхэр ашIыжьхи, илъэситIу тешIэжьэу Венецием мамырныгъэ тхылъ зэдашIыгъ.

Стагнациемрэ Реформрэ

Лъэхъан горэ тешIэжьэу, къиныгъохэр къэущинхэу фежьагъэх. Пачъыхьыгъом кIоцIым зэIумыблэнхэр щыIагъэх. Дзэм заокIохэр къызэрихырэ шIыкIэр зэбляхъугъагъ, мыщ къыхэкIэу дисциплинэр къыуягъ ыкӀи Анадол чIыгум бандит (техакӏо) зэпэуцужьыныгъэхэр къыщыхъугъэх. ТыгъэкъокӀыпӀэмкӀэ, Османхэр Персием щыщ Сефевид Пачъыхьыгъом лъэхъан кӀыхьэ азэуагъэх. ЧIыгу бэ ашIуихьагъ. Шиит Сефевидхэм Ирак къаубыти, Ислъам еджагъэшхоу Абу Хьэнифэ имавзолэй (ибэнэ) агъэкIодыгъагъ. Ау СултӀан Мурад IV-м 1639-рэ илъэсым Ирак къиубытыжьи, мавзолэйыр ыгъэцэкIэжьыгъ.

Мы лъэхъаным, СултIан ныбжьыкIэхэр IэнатIэм къыIухьэщтыгъэх, арышъ янэхэм е яшъхьэгъусэхэм пачъыхьыгъор зэрахьэщтыгъ. Мы лъэхъаным "Бзылъфыгъэхэм япачъыхьыгъу" раIощтыгъэ.

1683-рэ илъэсым, Османхэм ятIонэрэу Вена къалэр къаубытынэу ямурадыгъ. Мы Iофыр хэкIодэшхо хъугъэ. Европэ зэгурыIогъэ дзэшхор Вена заом тыркухэм атекIуагъ. Илъэс заулэ тешIэу, Европэ цIыфхэм Османхэр ячIыгу ифагъэх. 1699-рэ илъэсым, Пачъыхьыгъом Карловиц ЗэгурыIоныгъэ Тхылъым кIэтхэжьын фэягъ. Апэрэу Османхэм Европэм чIыгушхохэр атыжьын фэягъэх, мыщ пачъыхьыгъом зыушъомбгъуным икIэух къыфихьыгъ.

1700-рэ илъэсхэм, Урыс Пачъыхьыгъор ОсманхэмкIэ бий щынагъоу къэуцугъ. Урысыем пэуцужьынхэ пае, Османхэм Шуецием и Пачъыхьэу Карл XII-м зэгурыIоныгъэ дашIыгъ. Мыщ 1711-рэ илъэсым текIоныгъэ къыхигъэщыгъ. Ау зэпымыоу Аустрием чIыгухэр ратыжьын фэягъэх. Ыужым а чIыгухэм ащыщ къаубытыжьи, 1739-рэ илъэсым Белград ЗэгурыIоныгъэ Тхылъым кIэтхэжьыгъэх. Мы тхылъым ыуж, Осман Пачъыхьыгъом Европэм мамырныгъэ лъэхъан кIыхьэ щиIагъ. Сыда пIомэ Аустриерэ Урысыерэ нэмыкI заохэм ахэтыгъэхэ ти, Османхэм къатеуанхэ алъэкIыщтыгъэп.

Лъэшэу къэнэжьынхэм пае Европэм зэрысхэу зэрагъэшIэн зэрэфэехэр Османхэм къагурыIуагъ. Ахэм еджапIэхэр къызэIуахыгъэх инженер ыкIи артиллерие шIэныгъэхэр арагъэшIэнэу, ау дин пащэ горэхэр мы зэхъокIыныгъэхэм апэуцужьыщтыгъэх. 1726-рэ илъэсым Ибрахьим Мутеферрика апэрэ тхылъ тедзапIэ къыгъэпсынэу фит ашIыгъ. Ащ тарихъымрэ шIэныгъэмрэ яфэгъэхьыгъэ тхылъхэр хиутыщтыгъэх. Мыщ шIэныгъэр ыгъэбэгъуагъ, ау дин тхылъхэр джыри IэкIэ атхыщтыгъэх.

1700-рэ илъэсхэм якIэух, джыри зао къэхъугъ. Урысыер Османхэм атекIуи, 1774-рэ илъэсым Кучук-Кайнарджа ЗэгурыIоныгъэ Тхылъым кIаригъэтхэжьыгъэх. Мы тхылъым Урысыер фит ышIыщтыгъэ Осман Пачъыхьыгъом ис Чырыстанхэр къыухъумэнхэу. А лъэхъаным, Османхэм Африкэ Темырым чIыгухэр щашIуихьагъ, Исбухьэным (Испанием) Оран къалэр зэгорэм къыубытыгъагъ. Мы текIодыгъэхэм Осман пащэхэм къагурагъэIуагъ ятехнологие зэрэжъыгъэр, ыкӀи къэнэжьынхэм пае псынкIэу модернизацие зэрашIын фэяр.

СултӀан Сэлым III-м дзэм модернизацие ригъэкIонэу ыуж ихьагъ, ау "Янычархэу" зыцIэ дзэ лъэшхэр зэхъокIыныгъэхэм апэуцужьыгъэх. Ахэр къэтэджыхи СултӀаныр аукIыгъ. Ащ ычIыпIэ иуцогъэ СултӀан Махьмуд II-р реформист ыкIи интеллектуал цIыфэу щытыгъ. Янычархэр къиныгъоу зэрэщытхэр ащ ышIэщтыгъэ. 1826-рэ илъэсым, Янычархэм ячIыпIэ теуи, ахэр зэкIэ ыгъэкIодыгъэх. Мыщ амал къытыгъ дзэ кIэу, модернэу ыгъэпсынэу.

"Европэм исымадж"

1800-рэ илъэсхэм, Пачъыхьыгъом ис лъэпкъ бэхэр шъхьафит хъунхэм фэбэнэщтыгъэх. Сербхэм револуцие рагъэжьагъ, Алыджхэм (Грецием) 1830-рэ илъэсым шъхьафитыныгъэ къыдахыгъ. А илъэс дэдэм, Фрэнджыр Алжир къихьагъ, цIыф мин бэ ыукIи хэкур ыубытыгъ.

Мысыр (Египет) игубернатор лъэшэу Мухьаммэд-Али Пашэр къызэпэуцужьым, Пачъыхьыгъор кIоцI заом хэфагъ. Ащ къэлэ шъхьаIэу Константинопол къыубытынэу иIагъ. Iофхэр зэрекIощтыгъэм СултӀаныр ыгъэгумэкIыгъ, арыти ибий жъыхэу Урысыемрэ Британиемрэ иIэнатIэ къырагъэгъэлыжьынэу IэпыIэгъу кIэлъэIун фэягъэ. Мы лъэхъаным Пачъыхьыгъор лъэрымыхьэ хъугъагъэ, арышъ Европэ къэралыгъохэм "Европэм исымадж" цIэр фэусыгъагъ .

1839-рэ — 1876-рэ илъэсхэм азыфагу, Осман ӀэнатӀэр "Танзимат" лъэхъаным къэралыгъор "модернизацие" ышӀынэу (нахьыкIэу ышIынэу) ыуж ихьагъ. Ахэмэ банк системэкӀэ агъэпсыгъ, фабрикэ модернхэр ашӀыгъэх, ыкӀи цӀыфхэр дзэм раджэу зэхащагъ. ӀэнатӀэм иӀофышӀэхэми СултӀанми шъуашэкӀэ зэрахьанэу фежьагъэх. Мы шъуашэхэр Европэмрэ Ислам къэралыгъохэмрэ ямодэ къытырахыгъагъэх.

Пачъыхьыгъом апэрэ конституцие ытхыгъ ыкӀи парламент демократ ыгъэпсыгъ. Ау илъэситӀу нахь темышӀэу СултӀаным парламентыр зэфишӀыжьыгъ, сыда пӀомэ ащ Ӏоф зэрильэгъущтым фэдэу ышӀэщтыгъэп.

Мы лъэхъаным, Пачъыхьыгъом ис Чырыстанхэм Муслъымэнхэм анахьи гъэхъагъэ бэ ашӀыщтыгъэ. Чырыстанхэм гъэсэныгъэ системэ нахь дэгъу яӀагъ. Ау Муслъымэн сабыйхэм еджапӀэм къин алъэгъущтыгъ, сыда пӀомэ Хьэрып тхыпкъылъэр (алфавитыр) ТыркубзэкӀэ тхынымкӀэ лъэшэу къиныгъ. Ягъэсэныгъэ къыхэкӀэу, Чырыстанхэм экономикэр аӀэ илъыгъ.

Къырым Заом (1853–1856) Осман Пачъыхьыгъом экономикэ къиныгъошхохэр къыфихьыгъагъ. Къырым тэтэр мин 200 фэдиз яунэхэр къабгынэхи Осман чӀыгум къэкощыгъэх. Ыужым, Урыс Пачъыхьыгъом Адыгэхэм ЛъэпкъгъэкIод (Геноцид) афишӀыгъ (Цӏыцӏэкӏун). Бэ аукӀыгъ, адрэхэр чӀыгум ифагъэх. Мы хэкIыныгъэм Адыгэ лъэпкъым щыщэу процент 90-р Кавказ чӀыгум рифыгъ. Адыгэ мин 700 фэдиз Осман чӀыгум щыIэпыIэ лъыхъоу ихьагъ.

Адыгэ мухьаджирхэм (хэхэсхэм) къин мыухыжь алъэгъугъ. Гъогум сымаджэмрэ мэлэӀычымрэ бэ хагъэкӀуадэгъ. Болгарием, Варнэ дежь лагерхэм адыгэ мин 80 фэдиз ачӀадзагъ, шхын зэрямыӀэм къыхэкӀэу бэ лӀагъэр. Румынием, Османхэм адыгэхэм фитыныгъэ хэхагъэхэр аратыгъагъ, ау мыщ чӀыпӀэм ис чырыстанхэмрэ ахэмрэ зэрагъэзэуагъ. ЫкӀэм, Урыс дзэхэм Адыгэхэр Балканхэм рафыхи, Осман ӀэнатӀэм ахэр ТыгъэкъокӀыпӀэ Гъунэгъум (Арабый чӀыгухэм) аригъэтIысхьан фэягъэ.

ТыгъэкъокӀыпӀэ Гъунэгъум, Арабый лъэпкъхэм хьэкӀэ кӀэхэр къаубыхыгъэхэп. Иорданием, Бедуин лъэпкъхэм адыгэхэм "къэухъумэ уасэ" арагъэтынэу ямурадыгъ. Адыгэхэр зыкъэмызэгъым, Бедуинхэр къатеуагъэх, ау адыгэхэм зыкъаухъумэжьыгъ ыкIи непэрэ Амман къалэр агъэпсыгъ. Палестинэм, ахэм Кфар Кама фэдэ къуаджэхэр агъэуцугъ. Хабзэ зэмылIэужыгъуэхэм зэпэуцужьыныгъэхэр къахэкIыщтыгъэ, нахьыбэмкIэ Адыгэ бзылъфыгъэмрэ хъулъфыгъэмрэ зэрэзэфэдизхэр арабыйхэм ашIогъэшIэгъоныгъ. Мы къиныгъохэм ахэтхэми, Адыгэхэм я Хабзэрэ ялъэпкъ шIэжьрэ къаухъумагъ.

Ыужым къэхъугъэ Адыгэ интеллигенцием Осман къэралыгъом IэнатIэ лъагэхэр щаубытыгъ. Дзэ ыкIи политикэ IофышIэ цIэрыIохэр, Садразамхэр (Визир ШъхьаIэхэр), ыкIи Пашэхэр Адыгэ лъэпкъым щыщыгъэх. Къэралыгъо кIуачIэ зыIыгъ зэхахьэхэу "Тешкилат-ы Махсусэ" (Осман Зэхахьэ Хэхагъэр), "Хьамидие полкхэр", ыкIи "Иттихьад вэ Тэрэкки" (ЗэгурыIоныгъэмрэ Хэхъоныгъэмрэ я Хасэ) зыцIэхэм Адыгэ бэ ахэтыгъ.

XIX-рэ лӀэшӀэгъум икӀэух, Осман Пачъыхьыгъом мылъку Ӏофхэр зэхигъэуцожьынхэр къин фэхъугъагъ. ӀэнатӀэм гъэсэныгъэм ахъщэ макӀэ хигъэкӀуадэщтыгъэ. Ащ ычӀыпIэ, дзэмрэ инфраструктурэмрэ "модернизацие" афишӀын пае къэралыгъом чӀыфэ бэ къыштэщтыгъэ. Мы чӀыфэхэр щынагъо хъугъагъэх. 1875-рэ илъэсым, Пачъыхьыгъом иахъщэ зэкӀэ къэухыгъ (банкрот хъугъэ).

Мы лъэхъаным Балканхэм зэо шъхьакуцхэр къащыхъугъ. 1876-рэ илъэсым Болгарием щыӀэгъэ зыкъэӀэтыныгъэр Осман заокӀохэу "Башыбозук" зыцӀэхэм зэтырагъэуцогъагъ. Мыщ Урысыемрэ ахэмрэ язао къыхищыгъ, а заом Османхэр хэкӀодагъэх. Ащ къыхэкӀэу, Румыниер, Сербиер, ыкӀи БгышӏуцӀейыр (Черногориер) къэралыгъо шъхьафит хъужьыгъэх. Болгариер Пачъыхьыгъом кӀоцӀ щыӀэ къэралыгъо шъхьаф хъугъэ, Аустро-Мэджарыем Босние хэкур къиубытыгъ.

Хамэ къэралыгъохэм Осман чӀыгухэр зэпымыоу аштэщтыгъэ. Британием 1878-рэ илъэсым Кипр ыубытыгъ, 1882-м Мысыр (Египет) къихьагъ. СултӀан Абдул Хьамид II-р идзэ къыпэуцужьынкӀэ щыщынэщтыгъэ, ащ пае ахэр дэгъоу гъэсэгъэнхэм фитыгъэп. Ыужым, Нэмыц генерал эу Барон Колмар фон дер Гольц дзэр ыгъэсэным фит ышӀыгъагъ. Мыщ Османхэмрэ Нэмыцхэмрэ ядзэхэр лъэшэу зэфищэигъэх.

Пачъыхьыгъом чӀыгухэр зышӀуихьым, ицӀыфхэми зэхъокӀыныгъэшхо къахэфэщтыгъэ. Балканхэм къэралыгъо Чырыстанхэр шъхьафит зыхъухэм, Османхэм "уасэ" арагъэшӀэжьын пае ащ ис Муслъымэнхэр аукӀынхэу фежьагъэх. ЦӀыф миллион пчъагъэ агъэкӀодыгъ, миллион пчъагъэ Анадолэ чӀыгум щыӀэпыӀэ лъыхъоу къэкощыжьыгъэх. 1912-рэ илъэсым нэс, Пачъыхьыгъом Европэм щиӀэгъэ чӀыгухэр зэкӀэ ифагъэ пӀоми хъущт.

Тырку КIэхэр я Револуция

1908-рэ илъэсым, "Тырку КIэхэр" зыцIэ купым революция рагъэжьагъ. Ахэмэ конституциемрэ парламентымрэ къагъэгъуэтыжьыгъ. Ямурадыгъэр къэралыгъор "модернизацие" ашIыныр ыкIи цIыф пстэури зэфэдиз хъунхэр ары. Политикэ партия кIэхэр къэхъугъэх, ахэмэ Арабыйхэм, Ермэлхэм, ыкIи Джуртхэм я лъэпкъ партиехэри ахэтыгъэх.

Ау мы лъэхъаным зэхэзеигъэшхо къэхъугъагъ. Аустрием Босние хэкур иунагъо хигъэхьагъ, Италиер Ливием къихьи къыубытыгъ. 1913-рэ илъэсым нэс, дзэ зыкъэIэтын (переворот) тIо къэхъугъагъ ыкIи Балкан заохэм ахэр хэкIодагъэх. Дунай Заошхор къэмыущ зэхъум, Пачъыхьыгъор лъэрымыхьэ хъугъагъэ ыкIи кIоцIым зэIумыблэнхэр щыIагъэх.

Дунай Заошхор (Апэрэ Дунай Заор)

Дунай Заошхор къызежьэм, Осман Пачъыхьыгъор "КIуачIэ Гурытхэм" ябгъукIэ заом хэхьагъ, ахэмэ Джэрманыер ахэтыгъ. 1914-рэ илъэсым Чъэпыогъум , Османхэм Хы ШIуцIэм Iут Урыс портхэм (хы IухьапIэхэм) затеуэм, заор афэежьагъ. Мыщ къыхэкIэу, Урысыем, Британием, ыкIи Фрэнджым Пачъыхьыгъом зао къыфашIыгъ. Британием официальнэу Мысыр (Египет) ыкIи Кипр чIыгухэр ыубытыгъэх.

Апэрэм Османхэм дэгъоу зауэщтыгъэх. Галлиполи (Чанаккалэ) заом дежь Британие хыдзэр къызэтырагъэуцогъагъ ыкIи Ирак текIоныгъэхэр къыщадахыгъ. Ау Кавказ фронтым Урыс дзэр атекIуи, Анадол ТыгъэкъокIыпIэр къыубытыгъагъ, 1917-рэ илъэсым Урысыер заом къыхэкIыжьын фэе нэс.

Арабый ЗыкъэӀэтыныгъэр

1916-рэ илъэсым, Британхэм арабый цӀыфхэр Осман ӀэнатӀэм пэуцужьынхэу агъэгушӀугъэх. Ахэмэ джасус (шпион) бэ агъэкӀуагъэх пцӀы зэрагъэпхъанэу ыкӀи "Османхэр Хьалиф шъыпкъэхэп" аIоу арабыйхэр агъэдэӀонхэу. Арабый пащэу Хьусейн бин Али, заом ыуж арабый къэралыгъо шъхьафит ин афэгъэпсынымкIэ къегъэгугъэгъагъэх. Британхэм яӀэпыӀэгъукӀэ, арабыйхэр къэтэджыхи, Осман заокӀохэр ТыгъэкъокӀыпӀэ Гъунэгъум инахьыбэм рафыгъэх.

Ау, Британиемрэ Фрэнджымрэ шъэф зэгурыӀоныгъэу "Сайкс-Пико" зыцIэм кIэтхэжьыгъагъэх. Арабый къэралыгъо зы ашIыным ычIыпIэ, ТыгъэкъокӀыпӀэ Гъунэгъур зэдагощыгъ. Британием Палестинэмрэ Иракрэ ыубытыгъ, Фрэнджым Сириемрэ Ливанымрэ ыштагъ. Мы гъэпцIагъэм Арабый националистхэр (миллэтчыхэр) лъэшэу ыгъэгубжыгъэх. Арабый пащэхэр ыужым зэрэзэпэуцужьыгъагъэхэм фэешӀэжьыгъэх.

Къыптекӏоныгъэр

Осман Пачъыхьыгъом заор шIуихьи, 1918-рэ илъэсым Чъэпыогъум и 30-м "зао зэпыу" тхылъым кӀэтхэжьыгъ. Британием, Фрэнджым, Италием, ыкӀи Алыджым ядзэхэм къэлэ шъхьаӀэу Истамбыл къаубытыгъ. Алыджым Анадол тыгъэкъохьапӀэм щыӀэ Измир (Смирна) къалэри къиубытыгъ. 1920-рэ илъэсым ӀэнатӀэм "Севр ЗэгурыӀоныгъэ Тхылъым" кӀэтхэжьыгъ. Мы тхылъымкӀэ Пачъыхьыгъом ичӀыгухэр текӀуагъэхэм зэдагощыгъ, СултӀаным кӀуачӀи чӀыгуи ӀэкӀэмылъэу къагъэнагъ.

Тырку Республикэр

Тырку цӀыфхэм ячӀыгу зэраубытыгъэр адырагъэштагъэп. Генералэу Мустафа Кемал "Тырку Шъхьафит Заор" (Къурталыш Заор) ыгъэпсыгъ. Идзэхэр хамэ дзэхэм атекӀуи, къэралыгъом игъунапкъэхэр агъэпытагъэх.

1922-рэ илъэсым ӀэнатӀэкӀэм СултӀан ӀэнатӀэр ыгъэкIодыгъ, илъэс 600 хъурэ Осман тетыгъор мыщкIэ ухыгъэ хъугъэ. 1923-рэ илъэсым Чъэпыогъум и 29-м Тырку Республикэр агъэпсыгъ, къэлэ шъхьаӀэр ӏэнкъэрэ ашӀыгъ. Мустафа Кемал апэрэ президент хъугъэ, ыужым цӀэ лъапӀэу "Ататурк" (Тыркухэм Ятат) фаусыгъ. Кемал-Пашэ Ататюрк лъэпкъ зы хъугъэ зэгурыӀогъэ ыгъэпсынэу фаети, "ассимиляцие" политикэр ыгъэуцугъ. Мыщ къыхэкӀэу Курдыбзэрэ Адыгабзэрэ зэрахьанхэр имыдэу агъэуцугъагъ, Тыркубзэ закъор арыгъэ агъэфедэнэу фит зышӀыгъагъэхэр.

Зэпыщэхэр

FERİDUN EMECEN, "OSMANLILAR", TDV İslâm Ansiklopedisi, https://islamansiklopedisi.org.tr (23.01.2026).
Howard, Douglas A. (2016). The History of Turkey (2nd ed.). Santa Barbara, California: Greenwood. ISBN 978-1-4408-3466-0.
Kaser, Karl (2011). The Balkans and the Near East: Introduction to a Shared History. Berlin Wien: LIT Verlag Münster. ISBN 978-3-643-50190-5.
Fábos, Anita. "Muslim Immigration". In Gibney & Hansen (2005), pp. 434–440.
Soucek, Svat (2015). Ottoman Maritime Wars, 1416–1700. Istanbul: The Isis Press. p. 8. ISBN 978-975-428-554-3.
Nicolle, David (1999). Nicopolis 1396: The Last Crusade. Osprey Publishing. ISBN 978-1-85532-918-8.
Ágoston, Gábor; Bruce Alan Masters (2009) [2008]. Encyclopedia of the Ottoman Empire. Infobase Publishing. ISBN 978-1-4381-1025-7.