Псэушъхьэ

Псэушъхьэхэр (Латиныбзэ: Animalia) — биологие дунаем (царствэм) икуп шъхьаӏэхэм ащыщ. Мыхэр псэ зыпыт организмхэу (эукариотхэу), япкъ клеткэ пчъагъэмэ ахэшӏыкӏыгъэу, шхыныр нэмыкӏ организмхэм къахахэу (гетеротрофхэу) щытых.

Шӏэныгъэлэжьхэм зэралъытэрэмкӏэ, дунаем псэушъхьэ лъэпкъ (вид) миллиони 1.5-м нахьыбэ тет. Ахэм ащыщэу анахьыбэр хьэ-бэхэр (насекомые) ары. Псэушъхьэхэм яшӏэныгъэ зоологиекӏэ еджэх.

Характеристикэ шъхьаӏэхэр

Псэушъхьэхэр нэмыкӏ псэу организмхэм (къэкӏыхэрэм, жъогъохэм, бактериехэм) зэратекӏыхэрэр:

• Шхынкӏэ: Псэушъхьэхэр гетеротрофх — къэкӏыхэрэм афэмыдэу, ежь-ежьырэу шхын (энергие) зэхагъэуцожьышъухэрэп. Ахэм нэмыкӏ организмхэр (къэкӏыхэр е псэушъхьэхэр) ашхын фай.
• Клеткэ зэхэтыкӏэ: Яклектэхэм япкъыгъо (стенка) пытэ яӏэп, арышъ ахэм япкъхэр нахь нэшъабэх ыкӏи зырагъэзэн алъэкӏы.
• Зыгъэзэныр: Псэушъхьэхэм янахьыбэм (кораллхэмрэ губкэхэмрэ хэмытэу) ячӏыпӏэ зэблахъун алъэкӏы. Ащ пае мыхъохэр (мышцы) ыкӏи нерв системэр яӏ.

Классификациер

Псэушъхьэхэр куп инитӏоу гощыгъэх: Тхыкуцӏ зимыӏэхэр (беспозвоночные) ыкӏи Тхыкуцӏ зиӏэхэр (позвоночные).

1. Тхыкуцӏ зимыӏэхэр (Беспозвоночные)

Мыр куп ин дэдэу щыт, псэушъхьэ пстэум щыщэу 95-97% къызэлъеубыты. Мыхэм тхыцӏэ къупшъхьэ (тхыкуцӏ) яӏэп.

• Губкэхэр (Губки): Хым чӏэлъ псэушъхьэ жъы дэдэхэр. Орган шъхьафхэр яӏэп.
• Хьамлыухэр (Черви): Мыхэр лъэпкъ зэфэшъхьафыбэ мэхъух: чӏыхьамлыухэр, хьамлыу шъытхэр ыкӏи нэмыкӏхэр.
• Моллюскэхэр (Цӏывцӏэгъэчъэсхэр): Пкъы нэшъабэ зиӏэхэр, ау бэмэ мыжъо унэгъо (раковина) яӏ.
  • Хьантӏаркъо (Улитка)
  • Спрут (Осьминог) ыкӏи Кальмар.
• Лъэкъуэ-зэпэбзыгъэхэр (Членистоногие): Дунаем анахь бэу тетхэр мыхэр ары. Япкъ экзоскелеткӏэ (хъупкъэ кӏоцӏ) ухъумагъэ.
  • Хьэ-бэхэр (Насекомые): Бжъэ, Хьэмбыӏу, Цӏыв, Бадзэ.
  • Бжьэмэхъухэр (Паукообразные): Бжьэмэхъу (Паук), Пцӏэ.
  • Крабхэр (Ракообразные): Краб, Креветкэ, Рак.

2. Тхыкуцӏ зиӏэхэр (Позвоночные)

Мыхэм тхыцӏэ къупшъхьэ (позвоночник) ыкӏи скелет пытэ яӏ. Мыхэр нахь лъэшэу зэтегъэпсыхьагъэх, мэй (шъхьэкуцӏ) ин яӏ.

• Пцэжъыйхэр (Pisces): Псым чӏэсхэр, тхьэмбылхэмкӏэ жьы къащэ.
  • Лъэпкъхэр: Сагъэ, Аргъой, Акулэ.
• Псыри-чӏыри зыщыпсэухэр (Земноводные): Ахэм ящыӏэныгъэ псым щырагъажьэ (головастикхэу), ау нэужым чӏыгум къытехьэх.
  • Гущыӏэм пае: Хьантӏаркъохэр (лягушки), Тритонхэр.
• Зэрыпщыхэрэр (Пресмыкающиеся): Чӏыгум щыпсэух, япкъ амцэкӏэ (чешуя) гъэбылъыгъэ, кӏэнкӏэ къаты.
  • Гущыӏэм пае: Блэ (Змея), Шъу (Ящерица), Крокодил, Хьэку-цыку (Черепаха).
• Бзыухэр (Птицы): Дамэ зиӏэхэр, цы ятетхэр, кӏэнкӏэ къатызэ зыгъэбагъохэрэр.
  • Гущыӏэм пае: Бгъэ, Чэт, Тхьарыкъо, Страус.
• Шъырытхэр е Хэкӏоцӏысэхэр (Млекопитающие): Мыхэр анахь акъылышӏо псэушъхьэх. Яцы ятет (китхэм анэмыкӏ), шырхэр быдз (шэ) агъашхэ.
  • Гущыӏэм пае: Цӏыф, Аслан, Чэ, Кит, Тыгъужъ.

Щыӏэкӏэ-псэукӏэр

Псэушъхьэхэр дунаем ичӏыпӏэ пстэуми ащыпсэух: хышхохэм, псыхъохэм, мэзхэм, къумхэм (пустыня) ыкӏи къушъхьэхэм.

Шхыныр

Псэушъхьэхэр зэрашхэрэмкӏэ мыщ фэдэу гощыгъэх:

1. Уц шхыхэрэр (Травоядные): Къэкӏыхэрэр (уц, чъыг, жылэ) зышхыхэрэр. Гущыӏэм пае: Чэм, Мэл, Тхьачэт.
2. Лы шхыхэрэр (Хищные): Нэмыкӏ псэушъхьэхэр къаубытышъ ашхы. Гущыӏэм пае: Тыгъужъ, Бгъэжъ, Акулэ.
3. Зэкӏэ зышхыхэрэр (Всеядные): Уцри лыри зышхыхэрэр. Гущыӏэм пае: Тыгъужъыбгъэ, Къо, Цӏыфыр.
4. Паразитхэр: Нэмыкӏ псэушъхьэм ипкъ есэу е икӏоцӏ чӏэсэу шхыныр къыхахы. Гущыӏэм пае: Хьэмбыӏу, Пцӏэ.

Псэушъхьэмрэ Цӏыфымрэ

Цӏыфхэм пасэ лъэхъаным щегъэжьагъэу псэушъхьэхэр агъэфедэх ыкӏи ахэм яшӏуагъэ къахэхьэ.

• Мэкъу-мэщ: Былымхъуным (животноводство) мэхьанэшхо иӏ. Лыр, шэр, цыр, лъэр цӏыфхэм къахахы.
• Транспорт: Шыхэр, инэшъухэр (буйвол), дэмэхэр (верблюд) IофшIэным пае агъэфедэх.
• Унэ псэушъхьэхэр: Хьэхэр, чэтыухэр, бзыу цӏыкӏухэр цӏыфхэм яунэ ащаIыгъых.
• Медицинэ: Уцхэр зэрагъэшIэным пае псэушъхьэхэм опытхэр атырашIыхьэ.

Зэрар къэзыхьхэрэр: Зыгорэхэм (гущыӏэм пае, цӏывхэм, дзыо­хэм) узыр зэрахьэ е мэкъу-мэщым зэрар рахы. Лы шхырэ псэушъхьэ инхэр цӏыфым ищыIэныгъэ пае щынагъох.

Ухъумыгъэныр

Цӏыфым иIофшIагъэ къыхэкIэу псэушъхьэ лъэпкъ бэ кӏодыжьыгъэ е кӏодыжьыным ишынагъо ит. Мэзхэр раупкIы, псыр аушъо, щакIохэм хабзэм димыштэу псэушъхьэхэр аукIых. Кӏодыжьырэ псэушъхьэхэр «Къытхыгъэ Плъыжьым» (Красная книга) дагъэтхэ.