Совет Зэгот
.svg)
Совет Социалист Республикэхэм я Зэготыныгъ (УрысыбзэкIэ: Союз Советских Социалистических Республик; СССР), нахь кIэкIэу Совет Зэгот (УрысыбзэкIэ: Советский Союз) аIоу къашIэрэр, 1922-рэ илъэсым къыщегъэжьагъэу 1991-рэ илъэсым нэс Еуразием иныкъошхо зэлъызыубытыщтыгъэ континент зэпырыкI къэралэу щытыгъ. Ар апэрэ къэралэу щытыгъ ежь-ежьырэу социалистэу зыкъэзыIуагъэу ыкIи кӏэминист (коммунист) чылэ зэхэтыкIэм фэкъуогъагъэу. Ар совет социалист республикэ 14-мрэ зы Урыс Совет Федератив Социалист Республикэмрэ (Урыс СФСР) язэготыныгъэу щытыгъ.
Совет Зэготыр, Апэрэ дунай заом илъэс пчъагъэкIэ хэтыгъэ Урыс Империер зыхэкIодагъэ Урыс Ривэлуцем ужым илъэситф фэдиз тешIагъэу зэхащагъ. Ар къэбарэу къаIуагъ Владимир Лениным Урысыем ипащэу щытыгъэ Александр Керенскийр хабзэм зыIуифыгъэ ужым. Кӏэминист хьыкумэтым (правительств) иэкономикэ мэкъумэщ лъапсэм щыкIэу индустрие лIэужьыгъом хигъэхъуагъ, ыкIи уахътэр зэрыкIуагъэмкIэ зэготыныгъэ ин, лъэш хъугъэ. Зэготыныгъэм хэт къэралхэм анахь иныгъэр Урыс СФСР-р ары, Казах ССР-р ятIонэрэу, ыкIи Украин ССР-р ящэнэрэу щытыгъ. Совет Зэготымрэ Урыс СФСР-мрэ якъэлэ шъхьаIэу щытыгъэр Мэзкуу. Совет Зэготым иполитическэ IэнатIэ ЯтIонэрэ Дунай Заом ужым лъэшэу хигъэхъуагъ. КъокIыпIэ Еуропэр пстэури ежь иIэшъхьэтэкIэ ыубытыгъ. А къэралхэр Совет Зэготым хамыгъэхьагъэхэми, Совет Зэготым IэкIыбкIэ ахэм япащэщтыгъэх. Мы къэралхэр, Лэхьыем, Чехословакием, Мэджарыем, Булгарием, Руманием ыкIи КъокIыпIэ Нымыцыем афэдэхэр, сателлит къэралхэкIэ яджэщтыгъэх ыкIи ахэм ЯтIонэрэ Дунай Заом щыгъуэ СССР-м IэпыIэгъу фахъущтыгъэх.
Хабзэхэр зэхазыщэщтыгъэ апшъэрэ комитетыр Совет Зэготым и Апшъэрэ Советэу щытыгъ. ЩыIэкIэ-псэукIэмкIэ, Совет Зэготым и Кӏэминист Партие и Генерал Секретарыр арыгъэ пащэр ыкIи яхабзэ зэхэтыкIэмкIэ анахь унашъо шъхьаIэхэр зышIыщтыгъэр. Кэнституцэм къызэриIощтыгъэмкIэ республикэхэр шIоигъоныгъэ яIэмэ Зэготыныгъэм хэкIыжьынхэ фитыгъэхэми, ар щыпкъэмкIэ зэкIэми атепащэщтыгъэ хьыкумэтэу щытыгъ, хэт къэралхэм фитыныгъэ бэ ямыIэу.
СССР-р зэхащагъ цIыф пстэуми зэфагъэ социальнэ ыкIи экономикэ фитыныгъэхэр ятыгъэным игупшысэкIэ. Шъхьадж имылъку зыфиIорэр нахьыбэмкIэ щыIагъэп ыкIи зэкIэри къэралым иугъэ; цIыфхэм ямылъку зыфиIорэр Карл Маркс зэпкъриуплъыхьэгъэ гупшысагъ, ыкIи ащ социализмым иидеологие зэхищагъ. 'Советхэр' е IофшIакIохэм яхасэхэр IофшIакIо классым къызэIуихыгъэх социалист къэралыр демократие шIыкIэмкIэ апэщэнхэм пае, ау Сталинизмым икъэуцун ужым ахэм яIэнатIэ псынкIэу чIанагъ.
Зэготыныгъэр лъэныкъо бэмэкIэ хэхъоныгъэ иIагъ, апэрэ лIыр, апэрэ бзылъфыгъэр ыкIи апэрэ сателлитыр космосым ыгъэбыбагъ, Адолф Хьитлер и Нацист Нымыцэй къызэрэтеуагъэр къызэгуиути ЯтIонэрэ Дунай Заом текIоныгъэр къыдихыгъ, Америкэ Штат Зэготхэмрэ Британиешхомрэ ягъусэу. ЫкIи дунаим иящэнэрэ къэралыбэмэ инфраструктурэм, еджапIэхэм ыкIи сымаджэщхэм яшIын ахэлажьэщтыгъ. Аущтэу щытми, иухъумагъэ хьыкумэтым кIэу щыIэхэр ыкIи зэхъокIыныгъэхэр пхырыщыгъэнхэр къин къыщыхъущтыгъэ. СССР-р 1991-рэ илъэсым зэгуэзыгъ, ия 8-рэ пащэ ыкIи ия 10-рэ президентэу Михаил Горбачёвым къэралыр зэблэхъунымкIэ къышIыгъэ амалхэм яшIуагъэ къызэрымыкIуагъэм къыхэкIыкIэ, ичIыпIэм Урысые Федерациемрэ нэмыкI лъэпкъ 14-мрэ къыути.
Совет Зэготым иреспубликэхэр
[хэӀэзыхь | вики-текстым еӀаз]Совет Зэготыр республикэ 15-мкIэ зэпхыгъагъ. Ахэр Совет Социалист Республикэхэу, е Совет Социалист Федератив Республикэхэу щытыгъэх. Республикэ пэпчъ шъхьафитыгъэ ыкIи ежь ишэн-хабзэ Iофхэм унашъо афишIыщтыгъ. Пэпчъ Зэготыныгъэм хэкIыжьын фитыныгъи иIагъ, ыкIи 1989-рэ илъэсым ар ашIыгъ.
Федератив Республикэхэр нахь шъхьафитыныгъэ зэриIэмкIэ ыкIи ежьхэми къэралхэр къызэраубытырэмкIэ зэшъхьащыкIыщтыгъэх. МыхэмкIэ нахьыбэм Автономнэ Совет Социалист Республикэхэр аIоу яджэщтыгъэх. Ахэр бэ хъущтыгъэх. Анахьыбэхэр непэми щыIэх; непэ ахэр шъхьафит къэралым иреспубликэхэу щытхэми. ГущыIэм пае, Тэтэр АССР-р Тэтэрстан Республикэ хъужьыгъэ (ар Къазан ипэчъыгум ит).
Географиер
[хэӀэзыхь | вики-текстым еӀаз]
Совет Зэготыр 1991-рэ илъэсым анахь ин зыхъум, 22,400,000 км² зэлъиубытэу, дунаим анахь къэралышхоу щытыгъ. Дунаим ичIыгу иханэрэ зэлъиубытэу, ииныгъэкIэ Ищхъэрэ Америкэм фэдагъ. ИкъохьэпIэ лъэныкъо (Еуропэм итыр) къэралым иплIанэрэ хъущтыгъэ, ыкIи къэралым ишэн-хабзэ ыкIи экономикэ гупчэу щытыгъ. ИкъокIыпIэ лъэныкъо (Азием итыр) къокIыпIэмкIэ Океан Шъэфым нэс, къыблэми Афганистаным нэс лъыкIуатэщтыгъ, ыкIи къохьэпIэм елъытыгъэмэ цIыф бэ щыпсэущтыгъэп. ЗэпырыкIыпIэмкIэ 10,000 км-м ехъущтыгъэ (уахътэ шъолъыр 11) ыкIи ищхъэрэм къыщегъэжьагъэу къыблэм нэс 7,200 км-м фэдиз хъущтыгъэ. Иклимат (ошIу-ощххэр, фэбагъэр, псыушъуагъэр ыкIи хьауа къулайгъэр зэшъхьащыкIхэу) шъолъырытфымэ тундрэр, тайгар, шъофхэр, къумыр, ыкIи къушъхьэхэр арыгъэх.
Совет Зэготым дунаим анахь гъунэ кIыхьэ иIагъ, 1991-рэ илъэсым 60,000 км-м ехъущтыгъ. Совет гъунэм ищэнэрэ тIур Океан Мыл Ушъуайм иIушъоу щытыгъ. Беринг хытIуалэм къыкIэбзыкIыгъэу Америкэ Штат Зэхэтхэр щыIагъ. ЯтIонэрэ Дунай Заом иухыгъом Совет Зэготыр Афганистаным, Хъытыджым, Чехословакием, Финландым, Мэджарэйм, Ираным, Монголием, Ищхъэрэ Кореем, Норвегием, Лэхьыйм, Руманием, ыкIи Тыркуем ягъунэгъугъ.
Совет Зэготым и (ыкIи непэрэ Урысыем и) псыхъо анахь кIыхьэхэр Енисей, Об/Иртыш, Амур ыкIи Лена арыгъэх. Совет Зэготым икъушъхьэ анахь лъагэу щытыгъэр Кӏэминизм Икъушъхьэшъхь (непэ ащ Исмаил Самани ИкъушъхьэшъхьэкIэ яджэх) Таджикистаным ит, 7,495 м лъагэу. Дунаим анахь хыкъум инэу щыт Хы Къаспыри нахьыбэмкIэ Совет Зэготым итыгъ. Джащ фэдэу дунаим анахь хыкъум куоу щыт Байкал хыкъуми.
Тарихъыр
[хэӀэзыхь | вики-текстым еӀаз]Урысыем ияужырэ Пачъыхьэу (императорэу) щытыгъэ Николай ЯтIонэрэм, 1917-рэ илъэсым игъэтхапэ мазэ нэс Урысыер ыгъэзашъощтыгъ, а уахътэм Урыс Империер рахыгъ ыкIи ащ ичIыпIэ уахътэкIэ щыIэгъэ «провизор хьыкумэт» къыуцугъ, Александр Керенский пащэ фахъугъэу, ау шэкIогъу мазэм Бэлъшэвикхэм аригъэухыжьыгъ ыкIи Урыс къэралкIоцI заор къежьагъ.
1917-рэ илъэсым къыщегъэжьагъэу 1922-рэ илъэсым нэс, Совет Зэготым ипэкIэ щыIэгъэ къэралыр Урыс Совет Федератив Социалист Республикэ (Урыс СФСР) арыгъэ, ар ежь-ежьырэу шъхьафит къэралэу щытыгъ, а уахътэм щыIэгъэ нэмыкI совет республикэхэм афэдэу. Совет Зэготыр официально 1922-рэ илъэсым итыгъуашъо мазэ зэхащагъ, Урыс (ащ Bэлъшэвик УрысыекIи яджэщтыгъэх), Украин, Белaрус, ыкIи Къаукъазщыбырэ совет республикэхэу кӏэминист Бэлъшэвик партиехэм яIэшъхьэтэкIэ щытхэр зэхахьэхи.
Ривэлуцэр ыкIи зэхэщэныр
[хэӀэзыхь | вики-текстым еӀаз]Урыс Империем хьыкумэтыр зэблэзыхъущтыгъэ IофшIэнхэр 1825-рэ илъэсым Декабристхэм япэуцужьыныгъэкIэ ежьагъэх, ыкIи 1861-рэ илъэсым Крепостнэ фитыныгъэр агъэуцужьыгъэми, ащ икъехыгъэ мэкъумэщышIэхэмкIэ (мэкъумэщ IофшIакIо тхьамышкIэхэмкIэ) шIогъэджэгъогъагъ ыкIи зэхъокIыныгъэ зышIын шIоигъохэм (ривэлуциэнерхэм) гукъапэ аритыгъ. 1906-рэ илъэсым 1905-рэ илъэсым и Урыс Ривэлуце ужым парламент (хабзэ гъэуцу) хасэ — Пачъыхьэкъуай Думэр — зэхащагъ, ау Пачъыхьэм пачъыхьыгъо ухъумагъэм къыкIэкIыхэу кэнституцэ пачъыхьыгъом хэхьанэу зыпылъыгъэ цIыфхэр ыукъуагъэх. Пэуцужьыныгъэр лъыкIуатэщтыгъ ыкIи Апэрэ дунай заом щыгъуэ текIодыныгъэхэмрэ къэлэ шъхьаIэхэм шхын зэращыкIагъэмрэ къахэкIыкIэ нахь къин хъугъэ.
Петроград (Бытырбыф ) щыIэгъэ пэуцужьыныгъэм, Урысыем иэкономикэрэ иморалрэ заом иуахътэ зэрыкIодыгъэм къыхэкIыкIэ, «Февраль Ривэлуцер» ыкIи 1917-рэ илъэсым игъэтхапэ мазэ хьыкумэтыр зэраухыгъэр къыгъэшIыгъ. Пачъыхьэм иавтократие Урыс «Провизор хьыкумэткIэ» зэблэхъугъэ хъугъэ, ащ ипащэхэм Урыс Конституционнэ Хасэм хэдзынхэр рагъэкIокIынэу ыкIи Апэрэ Дунай Заом Антантам икъэралхэм ягъусэу заор лъагъэкIотэнэу мурад яIагъ.
А уахътэм, IофшIакIохэм яхасэхэр, Советхэр аIоу зэджагъэхэр, къэралым пстэуми къыщыуцугъэх. Владимир Ленин пащэ зэрахъугъэ Бэлъшэвикхэм, Советхэми урамхэми социалист ривэлуциер лъагъэкIотэнэу пылъыгъэх. 1917-рэ илъэсым ишэкIогъу мазэ, «Октябрь Ривэлуцием» щыгъуэ, ахэм Провизор Хьыкумэтым IэнатIэр Iахыгъ. Итыгъуашъо мазэ, бэлъшэвикхэм Гупчэ Пачъыхьыгъохэмрэ Заогъэуцуныгъэ (мамырыгъэ) зэзэгъыныгъэ дашIыгъ. Гъэтхапэ мазэм, зао бэ щыIэгъэ ужым, Советхэр заом хакIыжьыхи Брест-Литовск Зэзэгъыныгъэм Iэ традзагъ.
КIыхьэу ыкIи лъыгъэчъагъэу щытыгъэ Урыс къэралкIоцI заом, совет хабзэкIэм текIоныгъэр къыдихыгъ. Плъыжьхэмрэ Фыжьхэмрэ язэфагу щыIэгъэ заор 1917-рэ илъэсым ежьагъ ыкIи 1923-рэ илъэсым ухыгъэ хъугъэ. Ащ хэтыгъэх Сыбыр къыхэIэбэныгъыр ыкIи нэмыкI IэкIыб хэгъэгухэм яIэбэныгъэхэр, Николай ЯтIонэрэмрэ иунагъорэ яукIын ыкIи 1921-рэ илъэсым щыIэгъэ гъаблэр, цIыф миллионитф фэдиз зэхигъэкIодагъэр. 1921-рэ илъэсым игъэтхапэ мазэ, Лэхьыемрэ ахэмрэ язэфагу зао зыкIуэм, Ригэ мамырыгъэ зэзэгъыныгъым Iэ традзагъ ыкIи Урысхутымрэ Украинэмрэ ячIыгухэр Лэхьый Республикэмрэ Совет Урысыемрэ азыфагу агощыгъэх. Совет Зэготыр джащ фэдэ зэгумырыIоныгъэхэр зао уахътэм империем хэкIыжьыгъэгъэ къэралкIэхэу Финландие Республикэмрэ, Эстоние Республикэмрэ, Латвие Республикэмрэ, ыкIи Литуани Республикэмрэ зэшIуихын фае хъугъэ.
Совет Республикэхэм я Зэгохьаныгъ
[хэӀэзыхь | вики-текстым еӀаз]1922-рэ илъэсым итыгъуашъо мазэ и 28-м, Урыс СФСР-м, Къаукъазщыбырэ СФСР-м, Украин ССР-м, ыкIи Беларус ССР-м яцIыфхэм СССР-р зэхащэнымкIэ Зэзэгъыныгъэмрэ СССР-р зэхащэнымкIэ КъэIотэныгъэмрэ далъытэхи, Совет Социалист Республикэхэм я Зэготыныгъ зэхащагъ. Мы тхылъитIур СССР-м и апэрэ Советхэм я Хасэшхо пшъыпкъэ шIыгъэ хъугъэх ыкIи лIыкIо куупхэм япащэхэм Iэ традзагъ.
1924-рэ илъэсым ищылэ мазэ и 1-м, СССР-р къэрал шъыпкъэу Британиешхо Пачъыхьыгъом къилитэгъагъ. Джащ фэдэу 1924-рэ илъэсым, Совет Кэнституцэр (хабзэшъхьаIэхэр) далъытагъ, 1922-рэ илъэсым итыгъуашъо мазэ зэхащэгъэ Урыс СФСР-м, Украин ССР-м, Белорус ССР-м, ыкIи Къаукъазщыбырэ СФСР-м язэгохьаныгъэу "Совет Социалист Республикэхэм я Зэготыныгъ" (СССР) зэхащэныр пшъыпкъэ шIыгъэ хъугъэ.
Къэралым иэкономикэ, ииндустрие ыкIи ихабзэкIуацI язэхъокIыныгъэшхохэр совет хабзэм иапэрэ мафэхэм 1917-рэ илъэсым ежьагъэх. Мыщ иныкъошхор Владимир Ленин Iэ зытридзагъэ совет хьыкумэтым итхылъхэу, Бэлъшэвикхэм я Апэрэ Унашъохэм атетэу гъэцэкIагъэ хъугъэ. Анахь унашъо шъхьаIэу ыкIи лъэшэу щытхэм ащыщыгъ GOELRO мурадыр, къэралыр пстэури ток пхырыщыныгъэм тетэу совет экономикэм зэхъокIыныгъэ инхэр фишIынэу зыгъэунэфыгъагъэр. Мы мурадыр 1920-рэ илъэсым зэхагъэуцуагъ ыкIи илъэс 10-м къыщегъэжьагъэу 15-м нэс зэлъиубытыщтыгъэ. Ащ хэтыгъ шъолъыр токкъэшIыпIэ 30 зэхащэнэу, ахэм ащыщэу псытоккъэшIыпIэ инипшI хэтэу, ыкIи токымкIэ Iоф зышIэрэ индустрие зэхащэпIэ ин пчъагъэхэр. Мы мурадыр ужыкIэ щыIэгъэ Илъэситф Мурадхэм яублэпIэ хъугъэ ыкIи 1931-рэ илъэсым нэс шъхьащытхъоу гъэцэкIагъэ хъугъэ.
Сталин ипащэныгъ
[хэӀэзыхь | вики-текстым еӀаз]
Иапэрэ илъэсхэм къащегъэжьагъэу, Совет Зэготым ихьыкумэтыр зы партие къэрал хабзэм тетэу КIэминист Партием (Бэлъшэвикхэм) иIэшъхьэтэу щытыгъ. КъэралкIоцI заом щыIэгъэ Зао КIэминизмым иэкономикэ шIыкIэ ужым, 1920-рэ илъэсхэм совет хьыкумэтым шъхьадж иIофшIапIэхэр къэрал индустрием дэжь щыIэнхэу фитыныгъэ аритыгъ ыкIи чылэхэм шхыныр зэкIэ къызэрахыщтыгъэр шхын хьакъыкIэ (налогкIэ) зэблэхъугъэ хъугъэ.
Совет пащэхэм къызэраIощтыгъэмкIэ, зы партие хабзэр ищыкIэгъагъ сыда пIомэ ащ 'капиталист хъунщIэныгъэр' Совет Зэготым къызэрымыгъэзэжьыщтыр къыухъумэщтыгъ ыкIи Демократ гупчэныгъым ишапхъэхэм цIыфхэм яшIоигъоныгъэ къагъэлъагъощтыгъ. Экономикэм икIэухым фэгъэхьыгъэ зэгурымыIоныгъэхэр 1924-рэ илъэсым Ленин зылIэм ужырэ илъэсхэм совет пащэхэм IэнатIэ нахьыбэ къызIэкIагъэхьанымкIэ лъапсэ хъугъэх. АпэрэмкIэ, Ленин ичIыпIэ «тройка» (нэбгырищ зэгуп) къэуцунэу щытыгъ, ащ хэтыгъэх Украинэм щыщ Григор Зиновьев, Мэзкуу щыщ Лев Каменев, ыкIи Хъырцыем щыщ Иосиф Сталин.
Сталин адыгэхэм язэфагу «чафыр диктаторэу» ыкIи бзэджэшIэ тезыукъуакIоу къашIэщтыгъ, Ислъам диныр зэриубытыгъэм къыхэкIыкIэ. Лениным ежь-ежьырэу адыгэхэм яныбджэгъукIэ зэреджэщтыгъэр. Швейцарием щыIэзэ, ар IэкIыб (диаспорэ) адыгэ пащэхэм аIукIэгъагъ ыкIи адыгэхэм зэкъотыгъэ "Адыгэ ССР" къаритынышъэу гущыIэ къаритыгъагъ. Ащ Краснодар шъолъырыр, Къэрэщей-Шэрджэсыр ыкIи Къэбэртэе-Балъкъэрыр хиубытэнхэу ыкIи нэмыкI совет республикэхэу Курджы ССР-м е Къазах ССР-м афэдэу лъэгагъэ иIэнэу щытыгъ. Джащ фэдэу IэкIыб адыгэхэр Кавказым къагъэзэжьынхэм пае Тыркуемрэ ащрэ зэдэгущыIэныгъэхэр (переговорхэр) рагъэкIокIыщтыгъэх. Ау ар ышIын ипэкIэ Лениныр лIагъэ, ыкIи Сталиным мы гущыIэхэм ащыщ зи ыгъэцэкIагъэп. Ащ ичIыпIэ, адыгэхэр лъэпкъ зэмылIэужьыгъо шIыгъэхэу — «Адыгэ, Шапсыгъ, Шэрджэс, Къэбэртай» — ыIуи ыгощыгъэх.
Сталин къэралым ЯтIонэрэ Дунай Заом ыкIи ЧъыIэ Заом яуахътэ пащэ фихъугъ. Хьапсырхэр бэу аштэнхэм пае Гулаг лагерхэр лъэшэу агъэушъомбгъугъэх. Ар зылIэм ужым, Георгий Маленков уахътэ кIэкIыкIэ ащ ихабзэ лъигъэкIотагъ. Никита Хрущев Сталин ихабзэхэм ащыщхэр зэблихъугъэх, ау Леонид Брежневымрэ Алексей Косыгинымрэ зэрыщытым фэдэу къагъэнагъэх.
1936-рэ илъэсым зэблэхъугъэ кэнституцэм ужым, Совет Зэготыр республикэхэм язэготыныгъэу щытыныр ухыгъэ хъугъэ ыкIи зы къэралышхо закъоу зещэнэу ригъэжьагъ. Ленин къытыгъэгъэ гущыIэхэр аукъуагъэх, ыкIи Сталин къэралыр цIыф хьыкумэтым щыкIэу диктатурэм фигъэзагъ.
Хрущевым иуахът
[хэӀэзыхь | вики-текстым еӀаз]Сталин 1953-рэ илъэсым игъэтхапэ мазэ и 5-м лIагъэ. Никита Хрущевым 1950-рэ илъэсхэм ягузэгум ехъулIэу ужыкIэ щыIэгъэ IэнатIэм фэбэнэным текIоныгъэр къыдихыгъ. 1956-рэ илъэсым, ащ Сталин ицIыфгъэубытхэр хэукъоныгъэу къыIуагъ ыкIи партиемрэ чылэмрэ атепащэныгъэр нахь шъабэ ышIыгъ. Мыр де-Сталинизацие аIоу ашIэщтыгъэ.
Мэзкуу КъокIыпIэ Еуропэр икъохьэпIэ гъунэхэм яухъумэнкIэ лъэшэу ищыкIэгъэ ухъумэпIэ шъхьаIэу (буфер зонэу) алъытэщтыгъ. Ащ къыхэкIыкIэ, СССР-м шъолъырым иубытын лъэш ышIынэу пылъыгъ. Ар ышIыгъ КъокIыпIэ Еуропэм икъэралхэр сателлит къэралхэу, ащ епхыгъэхэу ыкIи ипащэныгъэ едэIухэу зэблихъугъэхэмкIэ. Совет дзэхэр 1956-рэ илъэсым Мэджарыемрэ Лэхьыемрэ ащыIэгъэ Сталиным пэуцужьырэ пэуцужьыныгъэхэр зэхакъутэнхэм пае агъэфедагъэх.Хрущев иIэнатIэ уахътэм, къэлэдэс унагъо пэпчъ шъхьафит унэм (квартирэм) зэрагъэIэпхъущт программэр рагъэжьагъ. Илъэс тIокIырэ цIыфхэр ащыпсэунхэм пае къат тфы зытет унэ бэ ашIыгъ. Хрущев АШЗ-м зыкIугъэ ужым, натрыфыр СССР-м лъэшэу цIэрыIо щыхъугъ.
1950-рэ илъэсхэм яужыIокIэ, СССР-м иполитикэм (ихабзэ зещэкIэм) къыхэкIыкIэ Хъытыджымрэ ахэмрэ язэфагу къихъугъэ зэгумырыIоныгъэм Хъытыдж-Совет зэпэкIыныгъэр къыгъэшIыгъ. Мыщ къыхэкIыкIэ дунаим и Марксист-Ленинист движение зэгуэчыныгъэ къыхэхьагъ. Албанием, Камбоджам ыкIи Сомалим яхьыкумэтхэм (яправительствэхэм) СССР-м ичIыпIэ Къытайм ныбджэгъуныгъэ дашIыным къыхэнагъэх.
1950-рэ илъэсхэм яужыIокIэмрэ 1960-рэ илъэсхэм яублэпIэмрэ мы уахътэм, Совет Зэготыр Космос ЗэпэшэрышъуныгъэмкIэ (Космос ЗаомкIэ) хэхъоныгъэхэр ышIыхэу лъигъэкIотагъ. Ар Америкэ Штат Зэготхэм апэуцужьыщтыгъ. СССР-м 1957-рэ илъэсым апэрэ шIыгъэ сателлитэу (спутникэу) Спутник-1 космосым ыгъэбыбагъ; 1957-рэ илъэсым Лайкэ зыфиIорэ хьэр; 1961-рэ илъэсым апэрэ цIыфэу Юрий Гагарин; 1963-рэ илъэсым апэрэ бзылъфыгъэу Валентина Терешкова; 1965-рэ илъэсым космосым икIыгъэ апэрэ цIыфэу Алексей Леонов; 1966-рэ илъэсым Луна 9 космос кхъухьымкIэ Мазэм апэрэ шъабэу тетIысхьаныгъэр; ыкIи Мазэм тет апэрэ къулайхэу (луноходхэу) Луноход 1-рэ Луноход 2-рэ.
Леонид Брежнев
[хэӀэзыхь | вики-текстым еӀаз]Леонид Брежнев 1964-рэ илъэсым къыщегъэжьагъэу 1982-рэ илъэсым зылIэм нэс Совет Зэготым ипащэу щытыгъ. А уахътэм пащэу щытыгъэ Никита Хрущев хабзэм Iуахынэу хьыкумэтыр (правительствэр) зэрыригъэзэгъыгъэм ужым IэнатIэр къызIэкIигъэхьагъ. Брежнев ипащэныгъэ нахьыбэмкIэ Совет экономикэм икъехыхынымрэ ужыкIэ зэготыныгъэр зэгуэзыгъэщтыгъэ Iофхэм яублэпIэмрэ дапхъух. Ежь-ежьырэу зыфитыжьыгъэ медаль бэ иIагъ. Совет Зэготым и ЛIыхъужъ зыфиIорэ цIэ лъапIэр (анахь щытхъуцIэ шъхьаIэр) щэ къыфагъэшъуагъ. Брежнев иуж ичIыпIэ Юрий Андропов къыуцугъ, ау ар илъэс заулэ тешIагъэу лIагъэ. Андропов иуж псауныгъэ зимыIэ ыкIи жъы хъугъэ Константин Черненко къыуцугъ. Черненкор IэнатIэм зыIухьагъэм къыщегъэжьагъэу илъэс закъо тешIагъэу лIагъэ.
1980-рэ илъэсым Совет Зэготым Гъэмэфэ Олимп Джэгухэр Мэзкуу щыригъэкIокIыгъэх, Брежневыр ахэм икъегъэжьакIоу ыкIи иухыкIоу щытыгъ. Мы джэгухэм къохьэпIэ къэралхэр, анахьэу Америкэ Штат Зэхэтхэр, хэлэжьанхэу зыкIи фаегъэхэп (бойкот ашIыгъ). Джэгухэр зэфашIыжьырэ мафэм, Америкэ Штат Зэхэтхэм янып ичIыпIэ (къэкIощт джэгухэр зыщыIэщт къэралым итамыгъэу) Лос-Анджелес къалэм инып агъэбыбагъ, ыкIи АШЗ-м игимн ичIыпIэ Олимп гимныр агъэжъыгъ, ахэм ябойкот пэуцужьэу.
Горбачёв ипащэныгъ
[хэӀэзыхь | вики-текстым еӀаз].jpg)
Михаил Горбачёв Совет Зэготым ияужырэ пащэу щытыгъ. Ар Октябрь Ривэлуцем ужым къалъфыгъэ совет пащэ закъоу щытыгъ, ащ къыхэкIыкIэ ар Совет Зэготым ипродуктыгъ — ащ къыщыхъугъ ыкIи къыщызыщыгъ. Ежьымрэ Америкэм ипрезидентэу Рональд Рейганрэ ядро зашIэ (оружие) горэхэм зыщаухъумэжьыщт зэзэгъыныгъэм Iэ традзагъ. Горбачёвым социальнэ ыкIи экономикэ зэхъокIыныгъэхэу Перестройкэ зыфиIохэрэр ригъэжьагъэх, ахэм цIыфхэм гущыIэ шъхьафитыныгъэ ятыщтыгъ; ащ ишIуагъэкIэ хьыкумэтымрэ (правительствэмрэ) ихабзэ зещэкIэ мэкъэшхокIэ пэуцужьынхэу амал яIэ хъугъэ. Хабзэм и КIэминист Партием медиамрэ цIыфхэмрэ яIэнатIэ IэкIэкIыгъ. Къэзетинхэм Совет Зэготым иблэкIыгъэ лъэхъанхэм шъэхуу зэригъэIыгъыгъэ ыкIи «щыIэп» ыIощтыгъэ текIодыныгъэшхохэр къыхаутынхэу рагъэжьагъ. Совет Зэготым иэкономикэ къэхьащтыгъэ ыкIи хьыкумэтым Америкэм пэуцужьын мурадкIэ ахъщэшхохэр зэхигъэкIодагъэх.
Зэгуэчыныгъ
[хэӀэзыхь | вики-текстым еӀаз]
1980-рэ илъэсхэм ехъулIэу Совет экономикэр къин зэрагъэтыщтыгъэми, пытэу щытыгъ. Горбачёвым игупшысэкIэхэр яIэкIэкIыгъэх ыкIи КIэминист партиер тепащэжьын амал имыIэу хъугъэ. Борис Ельцин (демократиекIэ) Урыс СФСР-м и Президентэу хадзыгъ, Горбачёвым ар IэнатIэм къызэрэщымыхъущтыгъэми емылъытыгъэу. Литуанием Зэготыныгъэм зэрэхэкIыщтыр (ишъхьафитыныгъэ) къыIуагъ, совет хьыкумэтыр (правительствэр) ащ пэуцужьыныр къыригъэухынэу е зэфагъэ яIэнэу Дзэ Плъыжьыр ыгъэкIощтэу къыIуагъ. Горбачёвым Совет Зэготыр зэдезэщагъэу къэнагъэу, ау республикэ пэпчъ нахь шъхьафитэу щытынэу гупшысэ къыхьыгъ. Ащ «Совет Сувереннэ Республикэхэм я Зэготыныгъ» фиIошIоигъогъагъ, урысыбзэ тамыгъэхэу СССР-р (CCCP) къэнэнхэм пае.
КIэминист пащэ кууп горэ, Горбачёв игупшысэ фэразэмыгъэхэу, Мэзкуу IэнатIэр зыIэкIагъэхьанэу ыкIи Совет Зэготыр зэгуэмыкIынэу пылъыгъэх. Ащ цIыфхэм шъхьафитыныгъэр нахьыжъэу агъэфедэнэу ышIыгъэх. Хабзэр зыIэкIагъэхьан мурад зыфяIэгъэ захахьэм Горбачёвыр къыхэкIыжьыгъэми, Мэзкуу имыIэкIэ иIэнатIэ зэкIэ чIигъэнэгъагъ. Урысыем 1991-рэ илъэсым итыгъуашъо мазэ ишъхьафитыныгъэ къыIуагъ. Мазэр зэхахьэ зэхъум Урысыем, Белорусием ыкIи Украинэм япащэхэм СССР-р зэгуэзыгъэщт Беловежскэ Зэзэгъыныгъэм Iэ традзагъ, ащ Горбачёвыр лъэшэу иугубжыгъ. Зэзэгъыныгъэр къэштэн нэмыкI амал имыIэу 1991-рэ илъэсым и Рождество мафэ IэнатIэм хэкIыжьыгъ. Совет Зэготым ипарламент (Апшъэрэ Советым) Беловежскэ Зэзэгъыныгъэр хабзэ ышIыгъ, ащкIэ Совет Зэготыр официально зэгуэчыгъэу алъытагъ. Неущым, Совет ныпыр Кремлым къыщырагъэхыжьыгъэ яужырэ мафэу.