Тумэнбий II

Тумэнбий II (арапыбзэкӏэ: الأشرف أبو النصر طومان باي, Ал-Ашрэф Абу Ан-Наср Туман Бай; къыздэхъугъэр ~1476–1478 – дунаим ехыжьыгъэр Мэлылъфэгъу 1517) – Мысырым ис Мамлук СултӀанатым иаужырэ СултӀанэу щытыгъ. Ар къэралыгъом зэман кӀэкӀэ (1516–1517) тетыгъ.

Ар Бурджи династием щыщыгъ ыкӀи Адыгэ лъэпкъым къыхэкӀыгъ. Ащ ыпэкӀэ тетыгъэ пащэу, Ал-Ашрэф Къаншъао Гъурир Осман Пачъыхьыгъом Мардж Дабикъ деж щыкӀуагъэ заом зэрэхагъэщыгъэм къыхэкӀэу, Тумэнбий СултӀан хъугъэ. Тумэнбий итетыгъо зэман Осман СултӀанэу Сэлым I-м пэуцужьыным ыкӀи заом тегъэпсыхьагъэу щытыгъ. Аужыпкъэм ар хагъэщыгъ, мары ащ Мамлук СултӀанатым икӀэух къыгъэлъэгъуагъ ыкӀи Мысырым Осман тетыгъор къыдигъэжьагъ. Ащ ыдунай ехыжьыгъэ уж, «Мысырым и СултӀан» зыфиӀорэ цӀэр илъэс 397-рэ кӀоцӀым агъэфедагъэп, 1914-рэ илъэсым Хьусейн Камил а цӀэр зэриштагъэм нэс.

Биографие

Тумэнбий Адыгэ лъэпкъым къыхэкӀыгъ, апэрэм ищыӀэныгъэ мысыр пачъыхьэ унэӀутэу ригъэжьагъ. Ыужым ар дэкӀоети, къэралыгъо тхьаматэ ӀэнатӀэм нэсыгъагъ. Тумэнбий 1478-рэ илъэс фэдизым къэхъугъ. Ар Мамлук СултӀанэу Ал-Ашрэф Къаншъао Гъурим (1501–1516) ишыкъоу щытыгъ. Тарыхъ шӀэныгъэлэжьхэм къызэралъытэрэмкӀэ, Тумэнбийрэ иятэшырэ КӀэмгуй пщы лъэпкъэу Болэтыкъохэм ащыщыгъэхэн фае.^[1]

СултӀан Гъурир къалэм дэкӀым, Къаир ипащэу Тумэнбий къыгъэнэжьыгъагъ. Шамым заохэр зэрэщыӀагъэм ыкӀи дзэм зэхэмызэныгъэхэр къызэрэхъугъагъэм къыхэкӀэу, мыр лъэхъэнэ къиныгъ. 1516-рэ илъэсым Мардж Дабикъ деж щыкӀуагъэ заом Османхэм Мамлукхэр хагъэщыгъ, ащ СултӀан Гъурир хэкӀодагъ. Чъэпыогъум и 11-м, 1516-рэ илъэсым Мамлук тхьаматэхэм Тумэнбий СултӀанэу хадзыгъ. Ащ илъэс 38-рэ ыныбжьыгъ. Ар заолӀ лӀыхъужъэу ыкӀи шыу Ӏазэу цӀэрыӀоу щытыгъ. Апэрэм Тумэнбий СултӀан хъуным емызэгъэу щытыгъ, сыда пӀомэ ащ ышӀэщтыгъ Османхэм текӀоныгъэр къадэзыхынхэ зэрамылъэкӀыщтыр. Аужыпкъэм а ӀэнатӀэр ыштагъ, сыда пӀомэ Осман СултӀанэу Сэлым I-м зытыригъэӀэныр емыкӀушхоу ылъытэщтыгъ.^[2]

Османхэм ядзэ Мысырым къызэрехъуалӀэу, Тумэнбий фэягъ Салахьие мэзэгум ахэм апэгъокӀынэу. А чӀыпӀэм хьаулей дзэр гъогум къыгъэпшъыгъэщтыгъэти, ахэм апэуцунхэр нахь ӀэшӀэхыщтыгъ. Ау, идзэпащэ шъхьэмашэхэм ар дамыубытэу, Къаир игъунэгъу Риданией деж быдапӀэхэр ашӀынэу тирэхьагъэх.

Мамлукхэм заомкӀэ ячӀыпӀэ къин дэдэгъ, сыда пӀомэ ахэм сэшхохэмрэ шыухэмрэ закъоу агъэфедэзэ, Османхэм а лъэхъанымкӀэ топхэр ыкӀи шхончхэр яӀагъ. ИцӀыфхэр къыухъумэн пае, Тумэнбий апэрэм мамырныгъэ зэзэгъыныгъэ ышӀыным ыкӀи Османхэм ятепщэныгъэ ыдэным фэхьазырыгъ. Ау, иэмир зэжагъэхэм Осман лӀыкӀохэр аукӀхи, мамырныгъэ гъогур зэхакъутагъ.

1517-рэ илъэсым Щылэ мазэм и 22-м Риданией деж заор щыкӀуагъ. Османхэм топхэр ӀэзэгъукӀэ агъэфедагъ, Мукъэттэм ӀуашъхьэмкӀэ къэбгъурыкӀуи Мамлукхэм къатеуагъэх. Мамлукхэм топхэр гъэфедэныр гущыкӀыгъоу ыкӀи лӀыгъэнчъагъэу алъытэщтыгъ, арышъ ахэр агъэфедагъэп. Тумэнбий лӀыхъужъныгъэ ин хэлъэу зэуагъ, СултӀан Сэлым ичэтыр нэсыным пае зэо пытэр къызэпырыкӀыгъ, ау аужыпкъэм Мамлук дзэр хагъэщыгъ. Османхэр Къаир ихьагъэх ыкӀи зэпэхизынхэр рагъэжьагъ. Хьалифэу Ал-МутӀэуэккил III-м СултӀан Сэлым къэралым мамырныгъэ къытыригъэхьажьынэу зыфигъэзэгъэ ужым, зэпэхизынхэр зэпагъэугъ.

Тумэнбий зытыригъэӀэным емызэгъэу Гизэ кӀоцӀырыкӀыжьыгъ, Мысырым ипшъэ лъэныкъо къикӀырэ ерыскъыхэр ыгъэуцугъэх, ыкӀи зымыгъэгуӀэ заокӀэ Къаир зыгорэм иубытыжьыгъагъ. Мы заом илъэхъан Тумэнбий джыри зэ мамырныгъэ зэгурыӀоныгъэ ышӀыным фэхьазырыгъ, ау ипащэ шъхьэмашэхэм зэгурыӀон лӀыкӀохэр аукӀыгъэх. Ащ пэуцужьэу, Сэлым Мамлук пащэу 57-рэ хьапсым чӀэсхэр ыгъэкӀодыгъэх. Аужырэ заор ышӀын пае, Сэлым Нил тырыкӀынэу къухьэ лъэмыдж ышӀыгъ. Гъэтхэпэ кӀэухым Гизэ и Пирамидэхэм адэжь Мамлукхэр хэщыгъэ хъугъэх.

Заом хагъэщыгъэ уж, Тумэнбий зы Бэдэуин тхьаматэ горэм деж зыухъумэн чӀыпӀэ лъыхъоу кӀуагъэ. А тхьаматэм ыпэкӀэ Тумэнбий ыпсэ къыгъэнэжьыгъагъ. Ау, бэдэуиным хьэкӀэ хабзэр зэхикъути, Османхэм аӀэ ригъэубытагъ.

Сэлым Тумэнбий илӀыгъэ шъхьэкӀэфэныгъэ фыриӀагъ. СултӀан Сэлым ыпашъхьэ къызыращэм, Тумэнбий зыухъумэжьыгъэ шӀыкӀэм лӀыхъужъныгъэ ин хэлъыгъэти, Сэлым ащ ыпсэ пимылъынэу егупшысэщтыгъ. Ау, Мамлукхэм ащыщэу Османхэм адэжь зыӀэпызыгъэзэгъэ Хъайыр-бий (Азгъэ лъэпкъым щыщ Мамлук; Къэбэртэе орэдхэм «Хъербэч гъэпцӀакӀо»-кӀэ ашӀэщтыгъ) ыкӀи Джанбэрди Ал-Гъазали (Славян лъэпкъым щыщ Мамлук), Тумэнбий псэууэ къэнэмэ Осман тетыгъом сыдигъуи щынагъо къызэрэфэхъущтыр Сэлым гуригъэӀуагъ.

Ащ къыхэкӀэу, 1517-рэ илъэсым Мэлылъфэгъум и 15-м Баб Зувейлэ дэпкъым деж Тумэнбий кӀалъэсагъ.

СултӀаныр джыри шъхьафитэу щыӀэу зэхехыгъэ къэбархэр гъэкӀодынхэм пае, Сэлым Апэрэм унашъо ышӀыгъ Тумэнбий убытыгъэу цӀыфхэм алъэгъунэу Къаирэ иурамхэм къырыкӀухьанхэу. Осман шхончызехьэ 400-мэ къаухъумэзэ, Тумэнбий Булакъ къыщегъэжьагъэу базархэм азфагукӀэ Баб Зувейлэ къэлэчэпсым нэс къащэгъ, гъогум цӀыфхэу тетхэм шӀуфэс къырахыщтыгъ. Къызнэсыхэм, иӀэпхъ-лъапхъэхэр тырахыжьыгъ, зэраукӀыщтыр къызгурыӀуагъ нахь мыхъуми, ащ зыкъиӀэтыжьыгъ.

Баб Зувейлэ къэлэчэпсым Ӏутызэ, Тумэнбий цӀыф зэфэугъэ купым ахэплъагъ. Ащ ариӀуагъ: «Щэ гъогогъу Ал-Фатихэр къысфытежъугъадж».

Ежьыр къеджагъ, цӀыфхэри ащ дагъузэу къеджагъэх. ЕтӀанэ палачым зыфигъэзэхи риӀуагъ: «УиӀоф гъэцакӀэ». Ащ ыуж ар аукӀыгъ.

Тарыхъ шӀэныгъэлэжьхэм зэратхыжьырэмкӀэ, Тумэнбий зызаукӀым цӀыфхэр бэнэ-къацэх хъугъэх ыкӀи ягукъао ин хъугъэ. Сыда пӀомэ, ахэм СултӀаным шӀушӀэныгъэ хэлъэу, шэшӀагъо иӀэу ыкӀи лӀыгъэ ин зэрэхэлъымкӀэ ашӀэщтыгъ. А лъэхъаным итарыхъхэм Тумэнбий нэгушӀу, илъэс 44-рэ фэдиз ыныбжьэу, дахэу къаӀуатэ. Ар мазэ зырыщрэ мафэ 14-рэ закъо тетыгъэми, лӀыхъужъныгъэ хэлъэу зэуагъ. КъызэратхыжьырэмкӀэ, ащ Осман дзэмэ зэрар ин арихыгъ ыкӀи таурыхъым емылъытыгъэу, гъогуищэ ахэм атекӀогъагъ. Мафищэ Баб Зувейлэ дэпкъым кӀэрылъэсагъэ уж, ихьэд къаӀэтыжьыгъ, агъэпскӀыгъ ыкӀи хабзэм тетэу иятэшэу СултӀан Гъури имэдрэсэ ищагу щычӀалъхьажьыгъ.

Тумэнбий иукӀын Мамлук СултӀанатым икӀэух дэдэ къыгъэлъэгъуагъ. Ащ ыуж, ишъхьэгъусэ гъэпщылӀыгъэ къин ылъэгъугъ, ыкӀи идэжӀугъэ къулыкъушӀэхэр СултӀан Сэлым ебэнынхэу фежьагъэх ау къадэхъугъэп. Мысыр Осман Провинцие хъугъэ, ыкӀи Хьалифатыр Осман династием ӀэкӀэхьагъ.

Зэпыщэхэр

Tekindağ, Şehabeddin. Berkuk Devrinde Memlûk Sultanlığı (XIV. yüzyıl Mısır tarihine dair araştırmalar)
David Ayalon (Neustadt), The Circassians in the Mamlūk Kingdom
Хотко, Самир. Открытие Черкесии. Картографические источники XIV-XIX вв.
The Mameluke; Or, Slave Dynasty of Egypt, 1260-1517, A.D. William Muir. Published by Smith, Elder, 1896, Public Domain
Abdel-Malek, Anouar. Egypt: Military Society (1968), p. 309.
Ibn Abi Surur. Laila Sibagh (editor). Al-Minah Al-Rahmaniyyah Fi Ad-Dawlah Al-Uthmaniyyah (1995), pp. 86-90

↑ Хотко, Самир. Открытие Черкесии. Картографические источники XIV-XIX вв.
↑ The Mameluke; Or, Slave Dynasty of Egypt, 1260-1517, A.D. William Muir. Published by Smith, Elder, 1896, Public Domain

[1] Хотко, Самир. Открытие Черкесии. Картографические источники XIV-XIX вв.

[2] The Mameluke; Or, Slave Dynasty of Egypt, 1260-1517, A.D. William Muir. Published by Smith, Elder, 1896, Public Domain

[1]

[2]