Тыгъаджэ Кавказ

Тыгъаджэ Кавказ (Урысыбзэкӏэ: Северный Кавказ, Инджылызыбзэкӏэ: North Caucasus) — Европэмрэ Азиемрэ язэпылъыпӏэ, Кавказ шъолъырым итемыр (ишъхьагъ) лъэныкъо зыубытырэ хэкумэтх ыкӏи тарихъ чӏыпӏ. Политикэмкӏэ мы чӏыпӏэм инахьыбэр Урысые Федерацием и гъунапкъэхэм ачӏэт. Шъолъырыр Хы Шӏуцӏэмрэ Азов Хымрэ, Каспий Хымрэ азыфагу ит. Кавказ Къушъхьэтхышхом итемыр бгъуитӏхэм къыщегъэжьагъэу Кумо-Маныч къуладжэм нэс елъыӏы.

Чӏышӏэныгъ (географие) лъэныкъомкӏэ Европэм и Къыблэ кӏэухэу алъытэ. Урысые административ системэмкӏэ мы шъолъырыр Тыгъаджэ Кавказ Федерал Шъолъырымрэ Тыгъашӏо Федерал Шъолъырымрэ агощыгъ. Дунаем тет чӏыпӏэхэм ялъытыгъэмэ, мы чӏыпӏэр лъэпкъкӏи, бзэкӏи, културэкӏи зэмылӏэужыгъэ бэ дэдэ зыдэщыӏэ шъолъыр.^[1]

Географие

Тыгъаджэ Кавказ (Темыр Кавказ), физическэ географиемкӏэ "Кавказ Ыпъэ" (Предкавказье) раӏо.

Гъунапкъэхэр:

Тыгъаджэ: Кумо-Маныч къуладжэ (Европэмрэ Азиемрэ я геологие гъунапкъэ).
Тыгъашӏо: Кавказ Къушъхьэтхышхо (Грузиемрэ Азербайuжанымрэ я гъунапкъ).
Къохьапӏэ: Керч хыдэкӏыпӏэмрэ Азов Хымрэ.
Къокӏыпӏэ: Каспий Хы.

Чӏы шъуашэхэр: Шъолъырыр чӏышӏэныгъ куупӏищэу зэтыреуты:

Тыгъаджэ Кавказ Губгъо: Псыжъ (Кубань) ыкӏи Тэрч псыхъохэм агъэкъэбэзэрэ губгъо шъуашэхэр (Степь).
Бгылъэхэр: Губгъохэм къыщегъэжьагъэу къушъхьэхэм анэс зыдэкӏоехэрэ чӏыпӏэхэр.
Кавказ Къушъхьэхэр: Шъолъырым и къыблэ лъэныкъо зыубытырэ къушъхьэтх лъагэхэр. Европэм и нэхь лъагэ ӏошъхьэу ӏошъхьэмафэ (5642 м) мыщ, Къэбэртэ-Бэлъкъэр Республикэмрэ Къэрэщэе-Шэрджэс Республикэмрэ я гъунапкъэ тет. Нэмыкӏ ӏошъхьэ цӏэрыӏохэр: Дыхъ-Тау (5205 м) ыкӏи Къазбэч (5033 м).

Псыхэр: Шъолъырым и псыхъо шъхьаӏэхэр:

Псыжъ (Кубань): Тыгъаджэмкӏэ ечъы, Азов Хым холъадэ.
Тэрч: Тыгъэкъокӏыпӏэмкӏэ ечъы, Каспий Хым холъадэ.
Кума: Темыр-тыгъэкъокӏыпӏэмкӏэ ечъы.
Сулак: Дагъыстан зэпечъы, Каспий Хым холъадэ.

Административ гощыгъэр

Тыгъаджэ Кавказ (Темыр Кавказ), Урысые Федерацием ис "Республикэ" (лъэпкъ автономие) ыкӏи "Край" (Административ шъолъыр) пчъагъэу зэтеутыгъ.

Республикэхэр (Тыгъаджэм къыщегъэжьагъэу Тыгъэкъокӏыпӏэм нэс):

Адыгэ Республик (Адыгея): Краснодар Крайым кӏуачӏэ хэт. Къалэ шъхьаӏэр — Мыекъуапэ.
Къэрэщэе-Шэрджэс Республик: Къалэ шъхьаӏэр — Черкесск.
Къэбэртэ-Бэлъкъэр Республик: Къалэ шъхьаӏэр — Налщык.
Тыгъаджэ Осетие-Алание: Къалэ шъхьаӏэр — Владикавказ.
Ингушетие: Къалэ шъхьаӏэр — Магас.
Чечен Республик (Чечня): Къалэ шъхьаӏэр — Грозный.
Дагъыстан: Нэхь тыгъэкъокӏыпӏэ, нэхь ин ыкӏи нэхь цӏыф бэ зыдэс республик. Къалэ шъхьаӏэр — Махачкала.

Крайхэр (Хэкухэр):

Краснодар край: Шъолъырым и тыгъаджэ лъэныкъо, Хы Шӏуцӏэ ӏушъо (тарихъ Шэрджэсым и чӏыпӏэ нэхьыбэр аубыты). Къалэ шъхьаӏэр — Краснодар.
Ставрополь край: Шъолъырым и темры-гу лъэныкъо. Къалэ шъхьаӏэр — Ставрополь.

Тарихъ

Апэрэ лъэхъанхэмрэ Гурыт Лъэхъанхэмрэ Тыгъаджэ Кавказ (Темыр Кавказ) тарихъым къыщегъэжьагъэу Европэмрэ Азиемрэ я зэпылъыпӏэ гъогугъ. Скифхэр, Сарматхэр ыкӏи Аланхэр мыщ идэсэу апэрэ лъэпкъышхох. Нахьыбэу Алан Пачъыхьыгъор Гурыт Лъэхъанхэм Темыр Кавказым и гузэгу кӏуачӏэ зычӏэлъ Къэралыгъоу щытыгъ. Каспий Хы ӏушъомкӏэ Хазар Къагъанатыр ыкӏи Дагъыстан шъолъырым дэт Дербент (Къэлапчъэ) къалэр, темыр-къыблэ сатыумкӏэ чӏыпӏэ мэхьанэшхо иӏагъ.

Исламым икъихьан VII лӏэшӏэгъум къыщегъэжьагъэу Арабхэм язекӏохэмкӏэ Дагъыстан шъолъырым Исламыр къихьанэу ежьагъ, ау шъолъырым икӏоцӏ чӏыпӏэхэм нэс кӏонкӏэ лӏэшӏэгъу пчъагъэ тефагъ. Мы шъолъырыр; Алтын Орда (Джэшэ Щыгъэ), Осман Пачъыхьыгъор ыкӏи Персиер (Иран) зэпеуэхэрэ чӏыпӏэ хъугъэ.

Урыс Пачъыхьыгъор ыкӏи Кавказ Заохэр (1817-1864) Урысыем и къыблэ политикэ къыхэкӏэу 18-рэ лӏэшӏэгъум мы чӏыпӏэм Казак къуаджэхэр (станицэхэр) щагъэуцунхэу рагъэжьагъ. Чӏыгум ису лъэпкъхэм (Адыгэхэм, Чеченхэм, Дагъыстанхэм, нэмыкӏхэми) Урыс оккупацием пэуцужьхэзэ зэрыпэщэягъэхэр, тарихъым и нэхь кӏыхьэ заохэм ащыщэу Кавказ Заохэр рагъэжьагъ.

Имам Щамил: Дагъыстанымрэ Чечнэмрэ "Кавказ Имаматыр" щигъэуцуи илъэс 25-рэ урысхэм язэпэуцужьыгъ.
Адыгэ хэкуижъ (1864): Заом ыуж Урысыем, Тыгъаджэ Кавказ (Темыр-Къохьапӏэ) лъэныкъом ис Адыгэ (Шэрджэс) лъэпкъым и нэхьыбэр Осман чӏыгухэм рагъэкӏожьыгъ (сюргун ашӏыгъ). Мы ӏофыгъом шъолъырым и демографие зэблихъугъ.^[2]

Совет лъэхъаныр Совет Союзыр зэхэуцо зэхъум "Бгырыс Автоном Совет Социалист Республик" фэдэ системэхэр яӏэ хъугъагъэ, ау ыужым непэрэ республикэ цӏыкӏухэм агощыжьыгъэх.

1944 Гъэкӏожьыр (Сюргуныр): Ятӏонэрэ Дунае Заом ылъэхъан Сталин и унашъокӏэ; Чеченхэр, Ингушхэр, Къэрэщэйхэр ыкӏи Бэлъкъэрхэр "пыим деӏагъэх" аӏуи Гурыт Азием (Средняя Азия) рагъэкӏогъагъэх. Мы лъэпкъхэр 1957-рэ илъэсым (Сталин лӏагъэ уж) анэмыцӏэу къэгъэзэжьынхэ алъэкӏыгъэп.

Совет зэбгырыкӏыгъэ уж СССР-р 1991-рэ илъэсым зэбгырыкӏыгъэ уж шъолъырым зэпэуцужьхэр къыхъугъ:

Чечен заохэр: Апэрэ Чечен Заомрэ (1994-1996) Ятӏонэрэ Чечен Заомрэ (1999-2009) шъолъырым зэхэкӏыныгъэшхо фихьыгъ.
Осетин-Ингуш зэпэуцужь: 1992-рэ илъэсым Пригороднэ районым пае къэхъугъагъэ.

Непэ шъолъырыр, Москва и кӏуачӏэ кӏэтэу мамырныгъэ иӏэ нахь мыхъумэ, зэзэ-мызэ зэпэуцужь цӏыкӏухэр къохъух.

Демографие ыкӏи Лъэпкъхэр

Тыгъаджэ Кавказ (Темыр Кавказ), "Лъэпкъхэм я Къушъхьэ" (Бзэхэм я Къушъхьэ) аӏоу цӏэрыӏу. Шъолъырым 40-м нахьыбэ чӏыгу лъэпкъ дэс.

Бзэ унагъохэр:

Адыгэ-Абхъаз бзэхэр (Тыгъаджэ-Къохьапӏэ): Адыгэхэр (Шэрджэсхэр), Къэбэртэехэр, Абазахэр.
Нах-Дагъыстан бзэхэр (Темыр-Тыгъэкъокӏыпӏэ): Чеченхэр, Ингушхэр, Авархэр, Даргинхэр, Лэзгихэр, Лакхэр, Табасаранхэр.
Турк бзэхэр: Къэрэщэйхэр, Бэлъкъэрхэр, Къумукъхэр, Ногъайхэр.
Индо-Европей бзэхэр: Осетинхэр (Иран бзэ унагъо), Урысхэр (Славян).

Урысхэр, нахьыбэу Краснодар, Ставрополь крайхэм ыкӏи Адыгэ Республикэм бэу дэсых. Бгырыс республикэхэм (Чечня, Дагъыстан, Ингушетие) чӏыгу лъэпкъхэр %90-м нахьыб мэхъух.

Дин

Ислъам: Шъолъырым нэхь цӏэрыӏоу щытэу дин. Кавказ лъэпкъхэм я нэхьыбэр (Чеченхэр, Ингушхэр, Дагъыстанхэр, Адыгэхэр, Къэрэщэйхэр, Бэлъкъэрхэр, Къумукъхэр, Ногъайхэр) Муслъымэн Суннитх (нахьыбэмкӏэ Шэфиӏи ыкӏи Хьэнэфи). Тарикъат (Нэкщбэндия ыкӏи Къадирия) шъолъырым и културэ кӏуачӏэу хэт.
Кристэн дин: Темыр Осетием ис цӏыфхэм я нэхьыбэмрэ шъолъырым ис Урысхэмрэ (Казакхэр хэхьэжу) Православ Кристэнх.
Джурт дин (Иудаизм): Дагъыстаным тарихъым "Бгырыс Джуртхэр" (Татхэр) щыпсэугъэх, ау непэ япчъагъэ макӏэ хъугъэ.

Экономикэмрэ Туризмымрэ

Шъолъырым и экономикэ; мэкъумэщым, энергием ыкӏи туризмым лъэпсэшхо щаӏ.

Чӏыгу Байныгъэхэр: Чечнием (Грозный) ыкӏи Дагъыстаным чӏыдагъ (нефт) ыкӏи газ чӏыгум къычӏахы. Ащ нэмыкӏэу шъолъырыр псы-къэбзэ (Минеральные Воды) чӏыпӏэхэмкӏэ бай.
Мэкъумэщ: Тыгъаджэ лъэныкъо губгъохэм (Псыжъ шъолъыр) коц, тыгъэгъэз, натрыф ыкӏи прундж щагъэкӏы.
Туризм:
- Домбай ыкӏи ӏошъхьэмафэ: Къушъхьэ лыжъэ ыкӏи альпинизм туризмым и гупчэх.
- Сочи (Шъачэ): Краснодар крайым хэт къалэ, Урысыем и нэхь ин гъэпсэфыпӏэ, 2014-рэ илъэсым Кӏымафэ Олимпиадэм хэгъэгугъэу щытыгъ.
- Дербент: ЮНЕСКО-м хахьэрэ тарихъ къэлапчъэ зиӏэ къалэ, Дагъыстаным и туризм гупч.

Културэ

Кавказ културэр; хьакӏэ пэгъокӏын, нэжъ-ӏужъхэм шъхьэкӏэфэ афэшӏын ыкӏи намыс (хабзэ) ӏофыгъохэм атет.

Щыгъын: Хъулъфыгъэ щыгъынэу "Цые" (Черкесска), бгъэгум хэлъ хьазырхэмкӏи и къамэкӏи цӏэрыӏу. Пэӏо лъагэр, шъхьэ тырылъхьэу, лъэпкъым и намыс ищыс.
Къашъо: "Кавказ Къашъор" (Лезгинка), бжъэшъым фэдэу, хъулъфыгъэхэр псынкӏэу, бзылъфыгъэхэр шъабэу зыщыкъашъохэрэ, дунаем щыцӏэрыӏо фольклор.
Шхыныгъохэр: Шышлык (Кавказ лъэбжъ), Хьэлыжъо (Хингал), Осетин хьалыгъухэр ыкӏи Чэтщыпс цӏэрыӏох.

Зэпыщыт линкхэр

Гъэфедагъэ тхылъхэр

↑ Geçmişten günümüze Kafkasların trajedisi: uluslararası konferans, 21 Mayıs 2005 Kafkas Vakfı Yayınları, isbn=978-975-00909-0-5
↑ Ünal, Muhittin. Kurtuluş Savaşında Çerkeslerin Rolü, 1996, Cem Yayınevi, isbn=9789754065824

Гъэфедагъэ тхылъхэр

[1] Geçmişten günümüze Kafkasların trajedisi: uluslararası konferans, 21 Mayıs 2005 Kafkas Vakfı Yayınları, isbn=978-975-00909-0-5

[2] Ünal, Muhittin. Kurtuluş Savaşında Çerkeslerin Rolü, 1996, Cem Yayınevi, isbn=9789754065824

[1]

[2]