Урыс-Адыгэ зао

Урыс-Адыгэ зао (е Черкес зао) — XVIII-рэ ыкӏи XIX-рэ лӏэшӏэгъухэм Тыгъаджэ Кавказым щыӏэгъэ зао кӏыхьэ ары. Ар 1763-рэ илъэсым щегъэжьагъэу 1864-рэ илъэсым нэс, илъэс 101-рэ кӏуагъэ. Заор зэпэуцужьыныгъэу щыӏагъэр Урыс Пачъыхьагъомрэ Адыгэ Хэкум (Черкесием) иадыгэ лъэпкъхэмрэ ары.

Мы заор тарихъымкӏэ адыгэ лъэпкъым пае анахь зао гухэкӏэу щыт, сыда пӏомэ ащ иуж Адыгэ Геноцид (Черкесский геноцид) къыхэкӏыгъэти, лъэпкъым и 90% (процент 90) хэкум ирафыгъэх е заом хэкӏодагъэх.

Бзэцӏэхэр:

Инджылызыбзэ : Russo-Circassian War
Тыркубзэ : Rus-Çerkes Savaşı
Урысыбзэ : Русско-черкесская война

Заом итарихъ

Урыс-Адыгэ заор зыублагъэу алъытэрэр 1763-рэ илъэсыр ары. А илъэсым урысхэм адыгэ чӏыгум (Къэбэртэе) Мэздэгу (Моздок) крепостыр ашӏынэу аублагъ. Адыгэхэр ащ епэуцужьыгъэх.

Заор лъэныкъуищэу зэпыщэщтыгъэ:

Къэбэртэе (Къокӏыпӏэ) лъэныкъор: Урысыем икӏуацӏэ нахь псынкӏэу ащ щыфежьагъ.
Псыжъ (Кубань) лъэныкъор: Мыщыкӏэ бжъэдыгъухэр, кӏэмгуехэр ыкӏи нэмыкӏхэр щызаощтыгъэх.
Шапсыгъэ-Натхъо (Тенджышъо) лъэныкъор: Заом икӏэухым анахь лъэшэу заор зыщыкӏуагъэр ары.

Заом икӏуакӏэ

Урыс дзэпащэхэу Ермолов, Евдокимов, Барятинский нэмыкӏхэми «выжженная земля» (чӏыгу гъэстыгъэ) тактикэр агъэфедэщтыгъэ. Адыгэ чылэхэр агъэстыщтыгъэх, мэзхэр аупкӏэщтыгъэх, адыгэхэм ягъомылапхъэ агъэкӏодын пае мэкъухэмрэ мэшӏошхохэмрэ машӏо атрадзэщтыгъэ.

Адыгэхэм ялӏыхъужъхэу заом щыцӏэрыӏо хъугъэхэр:

Къызыбэч Шэрэлӏыкъо (Черкесием иарыслан)
Хьаджэ Бэрзэдж Дэгумыкъо
Шупашэ Хьаджэ Мыхьамэт

Заом икӏэух

1864-рэ илъэсым Мэзаем и 21-м (иджырэ календаркӏэ — Жъоныгъуакӏэм и 21) Къуадэ (Кбаада — иджырэ Сочи ичӏыпӏэ) урыс дзэм япарэд щыӏагъ. Ар заор иухыгъэу алъытэ.

Адыгэ лъэпкъхэу Убых, Шапсыгъ, Абадзэх нэмыкӏхэми яшъхьэфитыныгъэ пае заор ахэухыфэ ашӏыгъ. Ау Урыс Империем икӏуацӏэ лъэшыгъэти, адыгэхэр заом хэныгъэх.

Адыгэ лъэпкъгъэкӏодымрэ Мухьаджирлъэмрэ

Заор зэухым, Урыс пачъыхьагъом адыгэхэм унашъо афэшӏыгъ: е Псыжъ ипсыхъуахэм (казакхэм ядэжь) ахэтӏысхьанхэу, е Осман Пачъыхьагъом (Тыркуем) икӏынхэу. Адыгэхэм янахьыбэм шъхьэфитыныгъэр къыхахыгъэти, хэкум икӏынхэу мурад ашӏыгъ.^[1]^[2]

Мы процессим Мухьаджирлъэ (Махаджирство) аӏо. Тенджышъо нэпкъхэм (Анапэ, Цӏэмэз, Тӏуапсэ, Шъачэ) адыгэ мин пчъагъэхэр тырку къуашъохэм апаплъэхэзэ чъыӏэм, мэжэгыгъэм ыкӏи узхэм (тиф, холерэ) ахэкӏодагъэх.^[3]

Заом иэпилог

Иджы мафэм Жъоныгъуакӏэм и 21-р — Адыгэ Лъэпкъым и Шъыгъо-шӏэж маф. Дунаем тет адыгэхэм (Тыркуем, Сирием, Иорданием, Европэм ыкӏи Кавказым) а мафэм заом хэкӏодагъэхэм яшӏэж агъэлъапӏэ.

Чэщыпхынрэ ЛъэпкъгъэкIодынрэ

Адыгэ лъэпкъгъэкIодыр Урыс Пачъыхьэгъум систематикэу зэхищэгъэ цIыфгъэкIодышхоу, лъэпкъ зэрыгъэпшIэныгъэу, мэзахэу зэрарыкIыныгъэу ыкIи ахэр ячIыгужъэу Адыгэ Хэгъэгум къычэщыпхыныгъэу щытыгъ. А чIыгум Кавказ Шъхьагьум ичIыпIэшхо ыкIи ШIуцIэ Псыхъо итемыр-къокIыпIэ Iушъо къыубытыщтыгъ. Адыгэ псау пчъагьэм щыщэу проценти 95-мрэ 97-мрэ ячIыгужъ къырафыгъэх е къаукIыгъэх; лъэпкъгъэкIодым иуахътэ адыгэ миллион 1-мрэ 2-мрэ азыфагу хъурэ цIыфхэр зэраукIыгъэх.

Адыгэ миллион 1-мрэ 1.5-мрэ псэу азыфагу хъурэр ячIыгу къырафыгъэх, ау ахэм яныкъо нахь макIэр ары псэууэ къэнагъэр. Осман архивым къызэригъэлъэгъорэмкIэ, 1879-рэ илъэсым нэс Кавказым икIыгъэ цIыф миллионым пэблагъэ Тыркум ихьагъ, ау ахэм яныкъо пэблагъэр узахэм яныкъокъуагъэу псыIушъохэм ащыныгъэх. Мы архивхэр шъыпкъэмэ, ар 19-рэ лIэшIэгъум изэман ичэщыпхыныгъэ анахь инэу щытыгъ. Урысхэм 1897-рэ илъэсым зэрапчъыгъэмкIэ, хэгъэгум къынагъэр адыгэ мин 150 закъо ары, ар апэ итыгъэ пчъагьэм ипшIэнэ зы Iахь закъу.

Адыгэ лъэпкъым щыщэу проценти 90-р нэмыкI хэгъэгухэм ащэпсэух, анахьэу Тыркум, Иорданием ыкIи Гурыт КъокIыпIэм идэт нэмыкI къэралыгъохэм. Джырэ Урысыем ичIыгухэм адыгэ мин 500-700 фэдиз закъо ары къэнэжьыгъэр. ЦIыфхэр зычIэкIыгъэ Адыгэ чIыгухэм урысхэр, украинхэр ыкIи куржыхэр ахэм ачIагъэтIысхьагъэх.

[1] We Will Not Forget the Circassian Genocide! 2020

[2] Geçmişten günümüze Kafkasların trajedisi: uluslararası konferans, 21 Mayıs 2005 Kafkas Vakfı Yayınları, isbn=978-975-00909-0-5

[3] Geçmişten günümüze Kafkasların trajedisi: uluslararası konferans, 21 Mayıs 2005 Kafkas Vakfı Yayınları, isbn=978-975-00909-0-5

[1]

[2]

[3]