Хъуаджэ

Нэсрудин Хъуаджэ (Османыбзэ: نصر الدین خوجه) — XIII-рэ лӀэшӀэгъум щыӀэгъэ суфий, ислъам шӀэныгъэлэжь ыкӀи къады (судья). Мы лӀым техыгъэу зэхалъхьэгъэ лӀыхъужъыр Муслъымэн дунаим, Къаукъазым, Балканхэм, ыкӀи нэмыкӀ чӀыпӀэхэм ялъэпкъ ӀурыӀупщыхэм къахэщырэ цӀэрыӀу. Ар зэлъашӀэрэ шэн гъэщхъэнхэмкӀэ, акъылыгъэ зыхэлъ къэбархэмкӀэ ыкӀи пшысэ кӀэкӀхэмкӀэ. Адыгэ фольклорым ащ «Хъуаджэ» йеджэх.^[1] Хъуаджэр цӀыф Iушэу, ау зыгорэм делэм фэдэу зыкъэзгъэлъагъоу, цӀыфхэм ящыуагъэхэр къэзыушыхьатырэ образэу щыт.

ЦIыф лъэпкъ зэфэшъхьафхэм ащ цӀэ зэфэшъхьафхэр фаусыгъ Хъуаджэ (Адыгабзэ), Насреддин Ходжа (Тыркубзэ), Джухьэ (Арапыбзэ), Афанти (Хъытыджыбзэ).

Итарихъ

Нэсрудин Хъуаджэм итарихъ ехьылIагъэу гупшысэ зэфэшъхьафхэр щыIэх. Зыгорэхэм "ар нэрылъэгъу цIыфэу щыIагъэп" аIо, ау ар шъыпкъэу зэрэщыIагъэм фэшъхьат тхыгъэхэр къагъотыгъэх. Мы тхыгъэхэм къызэраушыхьатырэмкIэ, Нэсрудин 1208-рэ илъэсым Iэскищехир хэкум ит Хорту къуаджэм къыщыхъугъ. Ащ апэрэ еджэныгъэр икъуаджэ къыщиухи, ятIонэрэ еджэныгъэр Сиврихисар имедресе къыщиухыгъ. Ятэ зелIэм, икъуаджэ къыгъэзэжьи имам IэнатIэр ыIыгъыгъ. Уахътэ тешIау, а лъэхъаным Ислъам диным ичIыпIэ шъхьаIэу ыкIи суфий гупшысэм икуталъэу щытыгъэ Акшехир къалэм кIожьыгъ. Ащ Махьмуд Хьайрани зыцIэ суфий пащэм идэоху-дэплъыхэм ахэтыгъ, Мэулэуи, Есэуи е Руфаи тэррикъэтхэм ащыщыгъэу аIо. Акшехир къэралыгъо Iофхэри щигъэцакIэщтыгъэх, къэдиу (судьяу) щытыгъэуи къаIо. Нэсрудин Хъуаджэр 1284-рэ илъэсым Акшехир щылIагъ. Непэ а къалэм икхъашъхьэ (мавзолей) джыри ит, цIыфхэр кIуахэу зыщагъэлъапIэ.

Нэсрудин Хъуаджэм шъхьэдитIу иIэу пIомэ хъущт. Апэрэр — шъыпкъэу Тыркум щыпсэугъэ дин лэжьакIоу ыкIи суфий пащэу Насрудин Нусрат ары. Икхъашъхьи цIыфхэм алъэгъун алъэкIы. ЯтIонэрэр — лъэпкъ ӀурыӀупщыхэм къахэщырэ, пшысэ зыхэлъ, шэн гъэщхъэн зыхэлъ лIыхъужъ ары. Ар ары пшысэхэми къэбархэми къахэщырэр.

Сурэтхэмрэ пшысэхэмрэ ащ шыдым зэпырыгъэзэу (ыкIыб гъэзэгъау) тесэу къагъэлъагъо. Мыщ мэхьанэ куу иI: дунаим иIофхэр зэрэзэтехьэрэм емылъытыгъэу, цIыфым иакъылкIэ пстэури зэригъэзэкъон ылъэкIыщт.

Хъуаджэм икъэбархэр

Хъуаджэм икъэбархэр зэмылIэужыгъоу бэ щыI. Муслъымэн лъэпкъ пстэуми Хъуаджэм ехьылIагъэу яшъхьаф къэбархэр яIэх. Лъэпкъ пэпчъ зэраIорэмкIэ, Хъуаджэр ахэм ячIыгу къыщыхъугъ. Хъуаджэм икъэбархэр гъэщхъэнх, ау гупшысэ куу ахэлъ. Адыгэ хабзэмкIи Хъуаджэр цIыф шъыпкъэ, Iуш, ау зыгорэм цIыфхэр гъэдэлэгъуным пае "мэйданым" къехьэ.

ХъутIбэ (КъэгущыIон)^[2]

Зы мафэ горэм Нэсрудин Хъуаджэм хъутIбэ къышIынэу (цIыфхэм къадэгущыIэнэу) къеджэгъагъэх. Минбарым (тхьэлъэIупIэ лъагэм) зыдэкIуаем, ахэмэ къаупчIыгъ: — О Мухьэмэд иӏуммэт! Сэ сыд къышъосӏощтыр шъошӏа? ЦIыфхэм: "Хьэу, тшIэрэп," къызаIом, Хъуаджэм къыIуагъ: — Сэ сыд къэсIощтыми зымышIэрэ цIыфхэм садэгущыIэнэу сыфаерэп! — ыIуи, екIыжьыгъ.

ЦIыфхэр емэшIэжьхи, адрэ мафэм джыри къеджэжьыгъэх. Мы гъогом, а упчIэ дэдэр къызытыжьым, цIыфхэм: "Ары, тэшIэ," къаIужьыгъ. ЕтIанэ Нэсрудин ыIуагъ: — Дэгъу ащыгъум, шъуашIэ хъумэ, шъуиуахътэ пIэкIэ-мыIэкIэу сгъэкIодэнэп! — ыIуи, джыри екIыжьыгъ.

Джы цIыфхэр лъэшэу зэIыхьагъэх. Ящанэрэу джыри зэ къеджэнхэу мурад ашIи, къыкIэлъыкIорэ тхьамафэм Хъуаджэр къырагъэблагъэжьыгъ. Джыри а упчIэ дэдэр къытыгъ: — Сэ сыд къэсIощтыми шъошIа? Джы цIыфхэр хьазырыгъэх, арышъ зы ныкъом "Ары" къыIуагъ, адрэ ныкъом "Хьэу" къыIуагъ. Ащыгъум Нэсрудин ыIуагъ: — ЗышIэрэмэ зымышIэрэмэ яреIожьых! — ыIуи екIыжьыгъ.

Лэгъупым икъэбар^[2]

Зы мафэ горэм Хъуаджэм икъуаджэгъу лэгъуп Iырихыгъ. Къызегъэзэжьым, лэгъуп цIыкIу кIоцIилъэу ритыжьыгъ. Къуаджэгъум къыупчIыгъ: "Мыр сыда?". Хъуаджэм риIожьыгъ: "Уилэгъуп лъфыгъ". Къуаджэгъур рэгушхоу къиштэжьыгъ. Уахътэ тешIау, Хъуаджэм джыри лэгъупыр Iырихыгъ, ау мы гъогом къытыжьыгъэп. Къуаджэгъур къэкIуагъ: "Силэгъуп тыдэ щыI?". Хъуаджэ: "Уилэгъуп лIагъэ". Къуаджэгъур къэгубжыгъ: "Лэгъупыр сыдэущтэу лIэщта?". Хъуаджэм риIожьыгъ: "Зэрылъфэу уфэягъэмэ, зэрэлIэжьырэми уфэен фае".

Тиныбжь зэфэд^[3]

Хъуаджэм иныбджэгъухэр уахътэ-уахътэкIэ ащ къедэохущтыгъэх, сыда пIомэ ащ иджэуапхэм гъэщхъэн гупшысэ къахахыщтыгъэти. Ащ фэдэ зы мафэ горэм Хъуаджэм еупчIыгъэх: «Хъуаджэ Эфэнды, о унахьыжъа, хьауми укъош нахьыжъа?» Иныбджэгъухэр джыри зэрэкъедэохухэрэр Хъуаджэм къызегурыIом, тIэкIу егупшыси, чIыпIэнкIызэ мы джэуапыр къытыжьыгъ: «БлэкIыгъэ илъэсым сянэ сеупчIыгъагъ, ащи: "Укъош илъэскIэ унахьыкI," — къыIуагъ. А лъэхъаным щегъэжьагъэу зы илъэс тешIагъэшъ, джы тиныбжь зэфэд».

ЦIыф пстэури бгъэразэнкIэ амал иIэп^[2]

Зы мафэ горэм, ти Хъуаджэмрэ икъорэ зы къуаджэ горэм кIощтыгъэх. Хъуаджэм икъо шыдым тригъэтIысхьагъ. ЦIыф заулэм ахэр щалъэгъум, мырэущтэу аIуагъ: — Джырэ кIалэхэм шъхьэкIафэ яIэп! Ятэ жъы лъэсыу къегъэкIухьэ, ежь рэхьатэу шыдым тес.

КIалэм ятэ риIуагъ: — Е тIа, сэ о къыосIуагъэба? ЛъэIу къыосшIыгъэба? Пшъхьэ утемыуц, о тIыс.

Хъуаджэр шыдым тетIысхьагъ. ТIэкIу зэкIухэм, джыри цIыф заулэ къаIукIагъ. Ахэми аIуагъ: — ЕмыкIуба? О ужъы хъугъэ, уигъашIэ икIыгъ. Мы кIэлэ цIыкIур бгъэпшъы. ГукIэгъу уиIэба?

Джы Хъуаджэм кIалэри ыкIыб дигъэтIысхьагъ. ТIэкIу зэкIухэм, джыри цIыфхэм апэ къифэжьыгъэх. Ахэми къаплъыхи аIуагъ: — Тхьэ тобэ! Сыдэу гукIэгъунчъэх! Зы шыдым цIыфитIу тетIысхьа? Псэушъхьэр шъуукIыщт. О Хъуаджэуи узыIожьы!

Хъуаджэр джы къэгубжыгъ. Икъори ежьи шыдым къепсыхыгъэх. Шыдыр апэ ирагъашъи, ежьхэр лъэсыу кIуагъэх. Бэ темышIэу лIы заулэ къаIукIагъ. ЛIыхэм аIуагъ: — Ялыхь, Ялыхь! Сыдэу акъылынчъэх. Шыдыр нэшъу кIо, ежьхэр мы фабэм пщIэнтIэ-псантIэу лъэсыу мэкIух. Мыхэр сыд фэдэ цIыф дел!

Хъуаджэм мыр зызэх ехым, икъо фигъэзи риIуагъ: — Олъэгъуа? ЦIыфхэм ябзэгу уIукIыжьынкIэ амал иIэп. Сыд пшIагъэми, цIыф пстэури бгъэразэшъущтэп. О Тхьэ Закъор зэрыбгъэразэщтым яуж ит.

Зэпящэ

Нэсрудин Хъуаджэр ЮНЕСКО-м ихэушъхьафыкIыгъэ чIыпIэ диубытыгъ. Адыгэхэми, нэмыкI муслъымэн лъэпкъхэми, Хъуаджэм икъэбархэр нобэ къызнэсым яIурыIупщыхэм хэтэу къаIожьы.

ЦӀэ

КъуэкӀыпӀэ Гъунэгъум, КъуэкӀыпӀэ Гурытым, Азие Гурытым ыкӀи Азие Къыблэ щыпсэурэ лъэпкъыбэмэ Нэсрудин Хъуаджэр ячӀыгу къихъугъэу аӀо (гущыӀэм пае: тыркухэм, афганхэм, персхэм ыкӀи узбэкхэм). ИцӀэ зэмылӀэужыгъоу атхы: Настрадин, Насрудин, Нусрэттин, ыкӀи нэмыкӀхэр. ЦӀэм бэрэ пщэ дэхацӀэ е "титул" зыгорэ хагъэхьажьы: "Хъуаджэ", "Молла", "Эфэнды". Зыгорэхэм мы титул закъомкӀи еджэх.

Арапыбзэ зыӀулъ къэралхэм ащ "Джухьэ" фаӀо. Джухьэр япэм нэмыкӀ лӀыхъужъэу щытыгъ, ау 19-рэ лӀэшӀэгъум ащрэ Нэсрудинрэ якъэбархэр зэхэхьажьыгъэх. Сицилиемрэ Италием икъыблэ лъэныкъорэмрэ ащ "Джуфа" кӀэ еджэх (ар Джухьэ къытекӀыгъ). Убыххэм ащ "Сэлэхьэдин Хъуаджэ" фаӀощтыгъ. Китаим ыкӀи Азие Гурытым щыпсэурэ лъэпкъхэм (Уйгурхэм, Узбэкхэм) ар "Афанти" е "Эфэнды" аӀуи ацӀэ фаусыгъ. АдыгэбзэмкӀэ "Хъуаджэ" зэраӀорэм фэдэу, КитаимкӀэ "Афанти" цӀэрыӀу, мультфильмхэри тырахыгъэх.

Лъэпкъ зэфэшъхьафхэм ащ зэреджэхэрэр:

Лъэпкъыр	Ащ фаусыгъэ цӀэр
Адыгэхэр	Хъуаджэ
Убыххэр	Сэлэхьэдин Хъуаджэ
Абхъазхэр	ХъаацӀа Шьардын
Тыркухэр	Насреддин Ходжа, Ходжа Эфэнды
Азэрбиджанхэр	Молла Насреддин
Хъытыджхэр, Уйгурхэр	Афанти, Нэсирдин Эпэнди
Къазаххэр	Къожанасыр, Эпэнди
Къыргъызхэр	Апенди
Узбэкхэр	Насреддин Афанди
Тыркумэнхэр	Эпэнди
Тэтэрхэр, Бэщхъырхэр	Худжа Насретдин
Къэрэщэе-Балъкъархэр	Насра Ходжа
Къумыкъухэр	Молла Насюртьюн
Чэчэнхэр	Молла Несарт
Ингушхэр	Цаген
Авархэр	Малла Насрудин
Лэзгинхэр	Молла Насретдин
Даргинхэр	Малла Насрадин
Арапхэр	Джухьэ
Персхэр	Молла Насреддин
Курдхэр	Мэлайе Мэшхьур, Мэлла Насреддин
Ермэлхэр	Джухьэ, Насра Ходжа
Грузинхэр	Молла Насреддин
Таджикхэр	Ходжа Насреддин, Эфэнди
Урысхэр	Ходжа Насреддин
Урымхэр (Грекхэр)	Настрантин Ходзас
Кипр и Урымхэр	Аслани Ходжа, Гасдани Ходжа
Албанхэр	Настрадин Ходжа
Болгархэр	Настрадин Ходжа
Босниецхэр	Насрудин Ходжа
Сербхэр	Насрадин
Италиецхэр (Сицилие)	Джуфа
Румынхэр	Настратин Ходжа
Индонезие цӀыфхэр	Абунууаси

Зэпыщэхэр

↑ ^ ^a ^b Берберов, Бурхан Абуюсуфович (2020). "КАРАЧАЕВО-БАЛКАРСКИЕ САТИРИЧЕСКИЕ МИНИАТЮРЫ О ХОДЖЕ НАСРЕДДИНЕ: СПЕЦИФИКА СЕМЕЙНО-БЫТОВОГО ЦИКЛА". BULLETIN of the Kabardian-Balkarian Institute for the Humanities Research. 1 (44): 87. doi:10.31007/2306-5826-2020-1-44-85-92. ISSN 2306-5826.
1 2 3 Bayraktar, Zülfikar (2010). Mizah teorileri ve mizah teorilerine göre Nasreddin Hoca fıkralarının tahlili (PDF) (Doktora). İzmir: Ege Üniversitesi.
↑ https://www.aksehir.bel.tr/fikralar.pdf

[1] Берберов, Бурхан Абуюсуфович (2020). "КАРАЧАЕВО-БАЛКАРСКИЕ САТИРИЧЕСКИЕ МИНИАТЮРЫ О ХОДЖЕ НАСРЕДДИНЕ: СПЕЦИФИКА СЕМЕЙНО-БЫТОВОГО ЦИКЛА". BULLETIN of the Kabardian-Balkarian Institute for the Humanities Research. 1 (44): 87. doi:10.31007/2306-5826-2020-1-44-85-92. ISSN 2306-5826.

[:0-2] 1 2 3 Bayraktar, Zülfikar (2010). Mizah teorileri ve mizah teorilerine göre Nasreddin Hoca fıkralarının tahlili (PDF) (Doktora). İzmir: Ege Üniversitesi.

[3] ttps://www.aksehir.bel.tr/fikralar.pdf

[1]

[2]

[3]