Цыджан

Цыджанхэр (ежь-ежьырэу зэреджэжьыхэрэр — рома, ед. ч. ром) — Индием итемыр лъэныкъо къикӏыгъэу, нахьыбэмкӏэ Европэм щыпсэурэ лъэпкъ куп ары. Ащ нэмыкӏэу Азие, Ищхъэрэ Африе, Ищхъэрэ ыкӏи Ипшъэ Америкэ ыкӏи Австралием щыпсэух.

Цыджанхэм янахьыбэм цыджаныбзэм иформа горэкӏэ зэдэгущыӏэх. Ар Индием итемыр лъэныкъо иджырэ индоарий бзэхэм япхыгъэу щыт. Дин лъэныкъомкӏэ Курыт ыкӏи Къохьапӏэ Европэм, Америкэмрэ Австралиемрэ щыпсэухэрэр нахьыбэмкӏэ католикхэр ыкӏи протестантхэр ары; Балканхэм, Азиемрэ Африеми — муслъымэн-суннитхэр; Къокӏыпӏэ Европэм (Урысыемрэ Румыниемрэ) — православнэхэр.

Дунаем цыджан миллиони 12-м щегъэжьагъэу 18-м нэс тетэу алъытэ. Европэм иэтническэ лъэпкъ макӏэхэм ащыщэу нахьыбэу щыпсэурэр ары.

Этнонимхэр

Цыджанхэм яшъхьэцӏэу нахь зэлъашIэрэр — ром е рома (Европэм щыщхэм), дом (Ближний Восток ыкӏи Малая Азия), лом (Армением щыщхэм).

Этнонимхэр зэрагъэфедэрэ бзэхэмкӏэ мары:

• Инджылызыбзэ : Gypsies (къикӏырэр: египтянхэр)
• Испаныбзэ : gitanos
• Французыбзэ : bohémiens (богемхэр) е tsiganes
• Германыбзэ : Zigeuner
• Итальяныбзэ : zingari
• Венгрыбзэ : cigány
• Кърым-татарыбзэ : çingene
• Адыгабзэ : Цыджанхэр

[Image of Map of Romani migrations]

Этнологие характеристикэ

Цыджанхэр диаспорэу алъытэхэп, ахэр лъэпкъ (этнос) шъхьафэу щытых. Л. Н. Черенковым зэрэхигъэунэфыкӏырэмкӏэ, цыджанхэр этническэ ыкӏи профессиональнэ факторхэм зэхэуцогъэ лъэпкъэу щытых.

Бэу заӏорэ «зекӏокӏо лъэпкъ» (кочевое племя) зыфиӏорэр романтическэ клишеу ары нахь, тарихъымкӏэ цыджанхэм янахьыбэр чӏыпӏэ гъэнэфагъэхэм дэсыгъэх.

Хабзэ щыӏакӏэр

Цыджанхэм ятрадиционнэ культурэ патрярхальнэу щыт.

• Гаджо : цыджан мыхъурэ цӏыфым зэреджэхэрэр.
• Крис (сэндо) : цыджан хабзэ суд, жъы хъугъэ лӏыхэм зэхафырэ унашъохэр.
• Табор : зекӏокӏо куп, зы пащэ (вожак) иӏэу.

Ятрадиционнэ ӏофшӏэнхэм ащыщхэр: гъукӏэныгъэ, шы сатыу, музыкэ, къашъо, мэзычэ гъэсэн (урсархэр) ыкӏи ушъупкӏэныгъэ.

Региональнэ этническэ купхэр

• Кале : (къикӏырэр: шӏуцӏэ) Пиреней нэпкъым щыпсэух.
• Мануш : Францием нахьыбэу щыпсэух.
• Синти : Германиемрэ Италиемрэ щыпсэух.
• Руска рома : Урысыем ицыджанхэр, XVIII лӏэшӏэгъум Германиемрэ Польшэмрэ къикӏыгъэхэр.
• Люли : Курыт Азием ицыджанхэр.

Тарихъ

Къыздикӏыгъэхэр

Лингвистикэ шӏэныгъэм къызэрегъэлъагъорэмкӏэ, цыджанхэр Индием къикӏыгъэх. 1-рэ эрэм иапэрэ е иятӏонэрэ ныбъэ нэужым Индием икӏыхэу зэпыуищэу миграцие ашӏыгъэу алъытэ.

Курыт лӏэшӏэгъухэр

Миграцием икӏуацӏэ Афганистан, Иран ыкӏи Армением икӏыгъэх. XIV лӏэшӏэгъум ыпэ Европэм ихьагъэх. Византием щыпсэу зэхъум христиан диныр аштагъ. 1427-рэ илъэсым Париж нэсыгъэх. 1500-рэ илъэсым Шотландием нэсыгъэх.

Пщылӏыгъэм иуахътэ

Дунайскэ княжествэхэм (Румыние) цыджанхэр пщылӏэу (рабство) илъэс 500-кӏэ аӏыгъыгъэх. XV лӏэшӏэгъум щегъэжьагъэу 1856-рэ илъэсым нэс пщылӏыгъэр щыӏагъ.

Антицыганизм ыкӏи репрессиехэр

XV лӏэшӏэгъум икӏэухым щегъэжьагъэу Европэм антицыджан законхэр къыдагъэкӏыгъагъ.

• 1545-рэ илъэсым Аугсбургскэ рейхстагым унашъо ышӏыгъагъ: «цыджан зыукӏырэ цӏыфыр укӏыгъэмкӏэ мымысэу» алъытэнэу.
• 1710-рэ илъэсым Австрием иимператор унашъо ышӏыгъ цыджан лӏыхэр укӏыгъэнхэу, бзылъфыгъэхэмрэ кӏалэхэмрэ хэкум ирафынырэ уӏагъэ (клеймо) апашӏынырэ.

Геноцид (Пораймос)

Нацист Германием ыкӏи Ятӏонэрэ Дунае Заом илъэхъан цыджанхэр лъэпкъ псаоу агъэкӏодынэу мурад ашӏыгъагъ. Нацистхэм ыкӏи ахэм япособникхэм цыджан мин 200-м щегъэжьагъэу милион 1.5-м нэс агъэкӏодыгъ.

Нацистхэм медицинэ экспериментхэр цыджанхэм арашӏылӏэщтыгъэх (стерилизацие ашӏыщтыгъэ). Доктор Йозеф Менгеле цыджан кӏалэхэм эксперимент мыхъумышхэр арашӏылӏэщтыгъэх.

Лъэпкъ тамыгъэхэр

1971-рэ илъэсым Лондоным щыӏэгъэ Апэрэ дунае цыджан конгрессым цыджанхэм янып (флаг) ыкӏи ягимн («Джелем, джелем») аштагъ. Мэзаем и 8-р — Дунае цыджан мафэу агъэнэфагъ.