Экономикэ

Экономикэ (Инджылыз: Economics) — шӏэныгъэм исатыр, цӏыфхэм, бизнесхэм, къэралыгъохэм ыкӏи зэхахьэхэм (обществэм) ресурсхэр зэрэзэхагощыхэрэм зыпегъэплъы. Экономикэм имурад шъхьаӏэ — товархэмрэ фэӏо-фашӏэхэмрэ (услугэхэмрэ) къызэрадэгъэкӏырэ шIыкIэр, ахэр зэрагощыхэрэр ыкӏи зэрагъэфедэхэрэр къыгурыIоныр ары.

Экономикэм иупчIэ шъхьаIэ: «Ресурсхэр гъэнэфагъэх (limited), ау цӏыфхэм ящыкӏагъэхэр (needs) гъунэ иIэп. Сыдэущтэу мыхэр зэдедгъэштэщтха?»

[Image of Supply and demand graph showing equilibrium]

Гущыӏэм къыздикӏыгъэр

«Экономикэ» зыфиӏорэ гущыӏэр Грек тыбзэм къикӏыгъ: oikos (унэ) ыкӏи nomos (хабзэ, унашъо). Ащ къикӏырэр «Унэ гъэӏорышӏэкӏэ хабз» е «Унэгъо ӏофхэр зэрифэщтхэ шӏыкӏэр» ары.

Экономикэм игощын

Экономикэ шIэныгъэр лъэныкъо инитIоу гощыгъэ:

1. Микроэкономикэ

Мыр зы цӏыфым (индивидым) е зы компанием яунашъохэм апылъ.

• Зыпылъыр: ЦIыфым иахъщэ зэрегъэфедэрэр, компанием уасэхэр (prices) зэригъэнафэхэрэр.
• Къыдэгъэкӏынымрэ Щэхунымрэ (Supply and Demand): Товарыр бэу щыIэмэ, иуасэ егъэпуды. Товарыр макIэмэ, ау цIыф бэмэ ашIоигъомэ — иуасэ дэкIое. Мыр микроэкономикэм ихабзэ шъхьаI.

2. Макроэкономикэ

Мыр къэралыгъо пстэум е дунай пстэум яэкономикэ зэтегъэпсыхьагъэу зэреплъы.

• Зыпылъыр: Къэралыгъом ибайныгъэ (ВВП), ахъщэм иуасэ зэрэкIоцIы хъурэр (инфляцие), IофшIэнчъагъэр (безработица).
• Мурадыр: Къэралыгъо экономикэр мыукъудыеу гъэпытэгъэныр ыкIи цIыфхэм ящыIакIэ гъэдэгъугъэныр.

Экономикэ системэхэр

Ресурсхэр зэрэгощыгъэхэм елъытыгъэу, дунаем системэ зэфэшъхьафхэр тетых:

Традиционнэ экономикэ

Пасэ лъэхъаным къыщегъэжьагъэу хабзэхэм атетэу Iоф зыщашIэрэ систем.

• Зыфэдэр: Мэкъу-мэщым ыкIи щалъ-щакIом нахь пылъых. Зыми зыри рищэрэп, зэблэхъуныр (бартер) агъэфедэ.

Рынок экономикэ (Market Economy)

Къэралыгъор Iофхэм ахэмыIэзэ, цIыфхэмрэ бизнесхэмрэ ежь-ежьырэу унашъо зыщашIэрэ систем.

• Капитализм: Мулкыр (собственность) цIыф шъхьафхэм яунэеу щыт. Уасэхэр щэпIэм (рынокым) щегъэнафэх.

План зыхэлъ экономикэ (Command Economy)

Къэралыгъом зэкIэ еубыты, сыд фэдиз къыдагъэкIыщтми, сыд фэдэ уасэ иIэщтми — зэкIэ къэралыгъом егъэнафэ.

• Социализм / Коммунизм: Мулкыр цIыф пстэуми зэдау. СССР-м щыIэгъэ системэр мыщ фэд.

Зэхэпхъагъэ экономикэ (Mixed Economy)

Джырэ къэралыгъо нахьыбэмэ (США, Урысые, Тыркуе) мыр агъэфедэ.

• Зыфэдэр: Рынокри щыI (бизнесхэм шъхьафитыныгъэ яI), ау къэралыгъоми Iахь ешIы (ухъумакIо хабзэхэр егъэуцух, налогхэр къеугъои).

Экономикэм ипонятие шъхьаIэхэр

Экономикэм ухэплъэн пае мы терминхэр къыбгурыIон фай:

• ВВП (Валовой внутренний продукт): Илъэсым къыкIоцI къэралыгъом товарэу ыкIи услугэу къыдигъэкIыгъэм иуасэ.
• Инфляцие: Ахъщэм икIуачIэ зэрэмэкIэу, товархэм яуасэ зэрэдэкIоерэр. Мыр бэ хъумэ — экономикэмкIэ зэрар.
• Налог (Хьакъ): ЦIыфхэмрэ компаниехэмрэ къэралыгъом ахъщэу ратыжьырэр (бюджетым халъхьэ). АщкIэ гъогухэр ашIых, кIэлэегъэджэхэмрэ доктырхэмрэ яIофшIэн тырагъэкIуадэ.

Экономикэм итарихъ

Экономикэр шIэныгъэ шъхьафэу къызэжежьагъэр XVIII-рэ лIэшIэгъур ары.

• Адам Смит (Adam Smith): Шотландие шIэныгъэлэжь. 1776-рэ илъэсым «ЦIыф лъэпкъхэм ябайныгъэ» (The Wealth of Nations) ытхыгъ. Ащ «Рынокым иIэ нэшъу» (Invisible Hand) зыфиIорэ гупшысэр къыхилъхьагъ — цIыфыр ежь ипайда зыпылъымэ, обществэ пстэуми шIуагъэ къыфехьы.
• Карл Маркс (Karl Marx): XIX-рэ лIэшIэгъум капитализмым ебэныгъэ. «Капитал» зыфиIорэ тхылъыр ытхыгъ, IофышIэхэм яправа зыкъиIэтыгъ.
• Джон Мейнард Кейнс (John Maynard Keynes): XX-рэ лIэшIэгъум къэралыгъор экономикэм хэIэн зэрэфаер къыIуагъ, кризисхэр къэмыхъуным пае.