Бэркъукъ
Бэркъукъ, Анэс ыкъо (Ал-Мэлик Аз-Зэхьир Сэйф эд-Дин Бэркъукъ аш-Шаркаси; къызыхъугъэр 1336-рэ илъэсым фэдиз) — ар Мысырымрэ Шамымрэ я Мамлук Буржи династием иапэрэ Султӏанэу щытыгъ. Ащ тетыгъор ылъыгъ 1382-рэ илъэсым къыщегъэжьагъэу 1389-м нэс, етIанэ 1390-м къыщегъэжьагъэу 1399-м нэс.[1]
Адыгэ Чырыстан унагъо, Адыгэ Хэкум итемыр лъэныкъоу "Касэ" (Къэшъогъэй) зыфаIорэм къыщыхъугъэ Баркъукъ, унэIут ашIыгъэу Мысыр къащэгъагъ, ащ зынэсым Ислъам диныр къышIыгъ. Ащ султӏан ас-Салих Хьаджы IуигъэкIышъ, тетыгъор ежьым ыштагъ.[1]
Тетыгъор зэриубытэу, ащ IэнатIэ лъагэхэм адыгэхэр аIуигъэуцуагъэх, къэралыгъори "Адыгэ Къэралыгъоу" (Даулат ал-Джаракиса) зэригъэхъугъ. Итетыгъо лъэхъан адыгэ властьыр быдэ хъугъэ, кIоцI зыкъэIэтынхэр ыгъэкабылэжьыгъэх, ыкIи Тимур (Тэмерлан) икъэтеонхэм Султӏанатыр егугъоу къыухъумагъ.[1]
Тарихъ
[хэӀэзыхь | вики-текстым еӀаз]Бэркъукъ Адыгэ Хэкум къыщыхъугъэ адыгэ шъаоу щытыгъ. Хы хъункӏакӏохэм (пиратхэм) ар я Хэку иратыгъукIыгъ, Къырым къалэу Каффэ унэIут щащэхэм ачIагъэхьагъ, ыужым мысырхэм къащэфыгъ. Ар Мысыр къащэжьи, Мамлук эмирэу Елбугъэ ал-Хассаки (ан-Насири) иращагъ.[1]
Бэркъукъ дзэ еджапIэу "Китабия" зыфиIорэм чIагъэхьагъ, ащ КъурIаныр, арапыбзэр ыкIи зауэ-дзэ шIыкIэхэр зыщигъэсагъэх. Изиусхьанэу Елбугъэ зэраукIыгъэм пае Бэркъукъ зыIэщIэкIыгъ, ау ыужым Къахирэ къыгъэзэжьыгъ, дзэ IэнатIэхэмкIэ дэкIуаети, эмир хъугъэ.
Мамлук Къэралыгъом кIуачIэ ин щигъотыгъэу, 1381-рэ илъэсым гъэтхапэм Бэркъукъ ят Мысыр къыщигъагъ. Апэ Чырыстанэу щытыгъэ ят Ислъам диныр къышIыгъ. Бэркъукъ Мысыр щыIэми Адыгэ Хабзэр зэрихьэщтыгъ; тарихъым къызэриIуатэрэмкIэ, Султӏаныр ятэ жъы фэтэджэу залъэгъум мысырхэм агъэшIэгъощтыгъ.
1382-рэ илъэсым Бэркъукъ султӏан кIалэу ас-Салих Хьаджы II-р тетыгъом IуигъэкIыгъ, ащкIэ Тырку Бахьри династием иылъэхъан ыгъэухыгъ. Ар Султӏан хъугъэ ыкIи титулэу "аз-Зэхьир" зыфиIорэр зыдиштагъ. А цIэр зыкIыхихыгъэр — Ислъам диным и ЛIыхъужъэу, монголхэм атекIуагъэу Султӏан аз-Зэхьир Бэйбарыс ыгъэлъапIэу аIо.
Бэркъукъ тетыгъом зэрэIухьагъэм "Адыгэ Къэралыгъом" (Даулат ал-Джаракиса), е Буржи династием кIэ ригъэдзагъ. "Буржи" цIэр династием зыкIыфиусыгъэр — мамлукхэр Къахирэ и Къэлэ-унэ башнэхэм (бурж) зэрачIэсыгъэхэр ары.
Бэркъукъ Чырыстанэу къэхъугъэ пэтми, Ислъам диным фэшъыпкъагъэу зэлъашIэщтыгъ. Ащ Мысырым щыкIощтыгъэ Къупт Чырыстанхэм я ИлъэсыкIэ мэфэкIри къыгъэуцугъагъ. Къэралыгъор зэтыгъэпсыхьэгъэнымкIи, унэ кIэу, хьакIэщ-щэхупIэу (караван-сарай), мэщытэу ыкIи еджапIэу бэ ыгъэпсыгъэнымкIи ар цIэрыIо хъугъагъэ.
Ыпэрэ илъэсхэу тетыгъом Iутыгъэм Бэркъукъ къэралыгъо аппаратр "адыгэ ышIыным" фэлэжьагъ. Итетыгъо ыгъэпытэн пае, ащ тырку эмирхэр IэнатIэ лъагэхэм аIуигъэкIхэзэ, ячIыпIэ адыгэхэр аригъэуцощтыгъэх. Мы шIыкIэм тырку мамлук купхэм азыфагу губж къыгъэущыгъ.
1389-рэ илъэсым зыкъэIэтын къэхъуи, Бэркъукъ тетыгъор ылъыгъэIэсын фае хъугъэ. ЗыкъэзыIэтыгъэхэм Къахирэ къаухъурейгъ, ыужым Бэркъукъ аубыти, Иорданием ис Къэрэк пытапӏэм агъэкIогъагъ. Султӏан кIалэу Хьаджы II-р зыкъэзыIэтыгъэхэм тетыгъом къырагъэгъэзэжьыгъ.
ЗыкъэIэтыныр зыкIощтыгъэм, Мынташ къэралыгъо зэIукIэ ыгъэхьазыри, Бэркъукъ укIыгъэнэу е хьапсым чIэдзэгъэнэу фатвэ (унашъо) адигъэтхыгъ. Диныр зышIэщтыгъэ алимхэмрэ, тарихъ-тхэ пажэу Ибн Халдун ахэтэу, а тхылъым зэрамыдэу кIэтрагъэдзыгъ.
Бэркъукъ Къэрэк пытапIэм къикIыжьи, идэIогъухэр зыдиугъоягъэх. 1390-рэ илъэсым, мазаем (февралым), Шакъхьаб дэжь зауэу щыIагъэм зыкъэзыIэтыгъэхэм ядзэ хиутыгъ, тетыгъор ыгъотыжьыгъ. ЯтIонэрэу тетыгъор зеубытым, пащэхэмрэ губернаторхэмрэ адыгэкIэ зэригъэхъужьыгъэх. 1395-рэ илъэсым нэс эмир IэнатIэ шъхьаIэхэмрэ администрациемрэ адыгэхэр аIутыгъэх.
Тарихъ-тхэ пажэу Ибн Халдун Бэркъукъ иIэпыIэгъу фэхъущтыгъ. Султӏаным ар Бэйбарсия Ханкъа зыфиIорэм Малики Къадыу (хэкум судьяу) ыкIи кIэлэегъаджэу ыгъэнэфагъ. Ибн Халдун Бэркъукъ ичIэгъ-Iуагъэу щытыгъ, Темыр Африкэм ипащэхэм зэдэлэжьэныгъэ зэдадыриIэнымкIэ чIыпIэ Iущагъэ ритыщтыгъ.
Бэркъукъ зытетым, апэрэ пыеу къебэгыщтыгъэр Тимур (Тэмерлан) и Империе ар зэрэхахъощтыгъэр ары. Адрэ къэралыгъохэр Тимур зэрэпимыуцущтыгъэхэм фэмыдэу, Бэркъукъ ащ пэуцун мурад ышIыгъ. Тимур Къахирэ лIыкIохэр къызигъакIом, къыфэшъыпкъэнхэу къызиIом, Бэркъукъ ахэр ыукIынхэу унашъо ышIыгъ. Тимур пэуцун пае, Дышъэ Ордэм и Ханэу Тохтамышрэ, Осман Султӏанэу Баязид I-рэ зэдигъэштэхи "Темыр Альянс" агъэпсыгъ. 1394–1395 илъэсхэм Бэркъукъ дзэ иныр игоу Шамым (Сирием) кIуагъэ Тимур пэуцун пае. Мамлукхэм якIуачIэ зэлъэгъум, Тимур ыуж икIыжьи темыр лъэныкъомкIэ игъэзэжьыгъ.
Бэркъукъ 1399-рэ илъэсым, мэкъуогъум (июным) лIагъэ, ичIыпIэ ыкъоу Насир-эд-Дин Фэрэдж иуцогъ. Бэркъукъ Къахирэ и Темыр Кхъэ чIэлъ, Фэрэдж ыгъэпсыгъэ мавзолейм щычIагъ.
Бэркъукъ "Адыгэ Мамлук Къэралыгъор" (Даулат ал-Джаракиса) ыгъэпсыгъэу алъытэ. Мы къэралыгъом Мысырымрэ Шамымрэ тетыгъор щиубытыгъ 1517-рэ илъэсым Османхэм ахэр зэраубытыгъэм нэс. А лъэхъаным щыIэгъэ тхыгъэхэм мы зэманыр "Адыгэхэм я Къэралыгъоу" хагъэунэфыкIыщтыгъ, ащ ыпэкIэ итыгъэ Тырку зэманым къыхигъэщын пае. Итетыгъо лъэхъан Къэлаун династием тетыгъор зэриIыгъыгъэр ыгъэухыгъ, зэпыу имыIэу къэралыгъор ыгъэпытагъ. Бэркъукъ зыщыIэм Тимур (Тэмерлан) Мамлук чIыгум къихьан ымылъэкIэу къыгъэуцугъ.
Султӏан Бэркъукъ итетыгъо адрэ къэралыгъохэм сатыу дэгъу зэдадишIынымкIэ цIэрыIо хъугъагъэ. 1800-рэ илъэсхэм я кIэуххэмрэ 1900-рэ илъэсхэм якъежьапIэмрэ непэрэ Сомали итемыр-къохьапIэ лъэныкъом щыкIогъэ чIыгу-тIыгъ зэхухьэсыжьхэм Бэркъукъ иахъщэ тыжьынхэр къычIахыгъэх. А ахъщэхэр зэкIэ Къахирэ е Шам (Дамаск) ащытрадзагъэх. Мы къычIахыгъэ хъугъэ-шIагъэхэр нахьыбэмкIэ аблэ лъэхъаным щыIэгъэ Адал Султӏанатым дипхыгъэх. Ахэр къызычIаххэм ыуж, шIэхэу Лондон дэт Британием и Музей агъэхьыгъэх, зэрамыкIодыщт шIыкIэм тетэу ахъумэнхэм пае.
Зэпыщэхэр
[хэӀэзыхь | вики-текстым еӀаз]- Tekindağ, Şehabeddin. Berkuk Devrinde Memlûk Sultanlığı (XIV. yüzyıl Mısır tarihine dair araştırmalar)
- David Ayalon (Neustadt), The Circassians in the Mamlūk Kingdom
- Самир Хотко, Черкесские мамлюки, Майкоп - 1993
- The Mamluks, Ivan Hrbek, The Cambridge history of Africa: From c. 1600 to c. 1790, Vol. III, Ed. Roland Oliver, (Cambridge University Press, 2001), 54.
- The Age of the Crusades: The Near East from the Eleventh Century to 1517