Хьатикъое Пщыгъо
Хьатикъое Пщыгъо — Адыгэ хэкум ипщыгъожъыгъ, хьатикъуай адыгэхэр дэсыгъэх. ЛIэшIэгъу 14-рэм КIэмгуе Пщыгъом хэкIи къэхъугъ, Чэрчаныкъохэм (Хьатикъо лъэпкъым икъутамэу, Инал Пщышхом къытекIыгъэхэу, кIэмгуе пщыхэм яблагъэхэу) рагъэIотагъ. Япэрэм Таман хытIыгуныкъомрэ Хы ШIуцIэм иIушъошъохэмрэ аIутыгъэх, хьатикъуайхэр ужым Пщызмэ ибгъушъхьэ чIыгушIухэм, Шхьагуащэрэ Пщыщрэ языфагум, Бжъэдыгъумрэ КIэмгуемрэ япщыгъохэм агузэгум тIысыгъэх. А уахътэм икартэхэм пщыгъор цIэ зэмылIэужъыгъохэмкIэ къытыгъагъ (Hatukai, Codioci, Gatyukai), гущыIэм пае 1787 илъэсым Иоганн Антон Гюльденштедт икартэмрэ, 1675 илъэсым Фредерик де Вит икартэмрэ атет.
Заом иIофыгъохэмкIэ цIэрыIоу, хьатикъуайхэм дзэшхо яIагъ, Къырым Хъан хэгъэгумрэ адрэ адыгэ лъэпкъхэмрэ заохэр рагъэкIокIыщтыгъэх. Хьатикъое Пщыгъор Урыс-Адыгэ заом хэлажьэри, 1863 илъэсым урыс дзэ администрацием къыштэгъагъ ыкIи зэхигъэкъутагъ; дэсыгъэ цIыфхэр зэбгырафыгъэх е хэкум рагъэкIыгъэх, ащкIэ пщыгъор картэм къыкIэнагъэп.
Тарихъ
[хэӀэзыхь | вики-текстым еӀаз]ЛIэшIэгъу Азэгухэр
[хэӀэзыхь | вики-текстым еӀаз]
Пщыгъор 1330-рэ илъэсхэм КIэмгуем хэкIыгъ. Хьатикъое Пщыгъомрэ лъэпкъымрэ якъэхъукIэ фэгъэхьыгъэ шIэныгъэ пстэури цIыфхэм яIуатэхэм къахэкIы. А Iуатэхэм къызэраIорэмкIэ, Хьатикъое Пщыгъор къэзгъэшIыгъэ лIэкъо лъэпкъыр Инал Пщышхом къытекIыгъ: Хьатикъо Пщыр Иналыкъо Чэмрыгу ыкъоу, КIэмгуе Пщыгъом ияпэрэ пщыгъэ Болэтыкъо пщым ышыгъ. Хьатикъуайхэр япэрэм Жанэ чIыгум щыпсэущтыгъэх ыкIи а чIыгум хэкIыгъэх. Хьатикъуай цIэр КIэмгуе Пщыгъом ияпэрэ пщыгъэ Болэтыкъо пщым ышэу Хьатикъо Пщым къытекIыгъ. Инал лIэ ужы, КIэмгуе Пщыгъор пщыгъоитIоу зэтефыгъагъ. Зыр Болэтыкъо пщым ичIыгоу хъугъэ, адрэр — Хьатикъо пщым ичIыгоу. Шынахьыжъэу Болэтыкъо пщыр Лабэшхорэ Шхьагуащэрэ языфагу ит пщыгъом къэнагъ, КIэмгуе цIэри къыгъэнэфэжъыгъ. Ау Хьатикъо пщыр къохьэпIэмкIэ хэкIоти, Жанэ чIыгухэм Хьатикъое пщыгъуакIэр щигъэпсыгъ. Ужым къэуцугъэ хъишъэхэм къызэраIорэмкIэ, Хьатикъор хьэрыпыгъ, Хьалиф Умарым иблагъэу щытыгъ. ЛIакъом щыщ горэ мыумышIэу нэшъу шIуишIыгъэ ужы, псэкIод рамыгъэхьын пае Хьэрып чIыгум икIи КъарскIэ Адыгэ хэкум къэщэсыгъ.
Лъэпкъхэм язэбгырыкIыкIэ таурыхъ горэм къеIуатэ: КIэмгуехэмрэ хьатикъуайхэмрэ япэрэм зы лъэпкъыгъэх, зэшыищэу Болэтыкъо, Зан, Хьатикъо ахэм япщыгъэх. Зэкъошхэу Болэтыкъомрэ Хьатикъомрэ кIэлэцIыкIухэзэ зы пIэм хэлъхэу зы шъомкIэ зэрахъуагъэхэу щытыгъ. Пчэдыжьым шъор зэгуатхъыгъэу къагъотыгъ, ащ къыхэкIыкIэ янэ къэкууагъ: "Еоой, КIэмгуей! О узагуатхъыгъ!". Зэшхэр мамырэу зэдэпсэущтыгъэх, шынахьыкIитIоу Занрэ Хьатикъомрэ шынахьыжъэу Болэтыкъо къыхэкIынхэу мурат ашIыфэ. Болэтыкъо пщым хэкIыгъэхэр игъэпщынэгъэх, ямылъкухэр атырихи. Хьатикъо, ышы итетыгъо ешъыгъэу, ицIыфхэр ыщэхэри къохьэпIэмкIэ хэкIотагъ пщыгъуакIэ егъэпсынэу.
Тарихъым къызэриIорэмкIэ, Хьатикъо кIалэ иIагъ, Хьатикъокъошхо зыфаIоу, ащ кIэлитIу иIагъ: Бибэрд ыкIи Индар. Бибэрд хьатикъое пщы лIакъом, ужым тетыгъор зыIыгъыгъэм, икъежьапIэ хъугъэ. Хъишъэхэм къызэраIорэмкIэ, лъэкъошIо лIакъоу Падисхэр Бибэрд игъусэгъэ Къалмыкъым къытекIыгъэх. Индар илIакъо хьатикъуайхэм япщы тетыгъо шIуашIыгъ, сыда пIомэ ыкъохэу Адэмрэ Дэгужъый лъэпкъышIом къыхэмыкIыгъэ бзылъфыгъэм къыкIэнагъэх. Ужым ахэр хэкIыгъэх ыкIи кIэмгуе пщыхэм агуэхьагъэх, Дэгужъыекъо (Дегужиоко) лъэкъошIо лIакъор къагъэпсыгъэх.
ТарихъушI гуэрэхэм къызэраIорэмкIэ, ХэгъакIэ лъэпкъыр хьатикъуайхэм къахэкIыгъ. "ХэгъакIэ" гущыIэм "хэкIыгъэхэр" къикIы. Этнографэу Джэмыхъо Амджадым къызэриIорэмкIэ, хьатикъуайхэм къахэкIыгъэр ХьакIуцу лъэпкъыр ары, ащ къыхэкIэу лъэпкъыр мэкъуагъэ. Ащ нэмыкIэу, хьатикъуайрэ Хытыкурэ зы лъэпкъэу щытыгъэнкIи мэхъу.
Хьатикъое пщыхэм ятетыгъо чIыгухэу, хьатикъуайхэр зыщыпсэущтыгъэхэр уахътэ кIыхьэкIэ Хы ШIуцIэ Iушъошъохэм, Таман хытIыгуныкъом, ыкIи Пщызэ икъыблэ Iушъохэм, Афыпс псыхъор зыхэукIуатэрэм нахь ехыхэу аIутыгъэх. Хьатикъое Пщыгъом дзэ лъэш иIагъ ыкIи адыгэ пщыгъохэм анахь заом фэкъулаехэм ащыщыгъ, ипщыхэр нэмыкI адыгэ лъэпкъхэм зэпымыоу зэразаощтыгъэхэмкIэ цIэрыIогъэх. НэмыкI адыгэхэм зэразаощтыгъэхэм имызакъоу, Къырым татархэм япэуцужьыгъэ заохэми чанэу хэлажьэщтыгъэх.
Уахътэ КIэхэр
[хэӀэзыхь | вики-текстым еӀаз]ЛIэшIэгъу 16-рэм хьатикъое пщыхэм ащыщэу "Шъуагъо" зыфаIощтыгъэр, къэбэртайхэм ягъусэу Астрахань (Хьаджытархан) зэхикъутагъ.
Къырым Хъан хэгъэгумрэ язэпхыкIэхэр
[хэӀэзыхь | вики-текстым еӀаз]Ордэшхом икIэнэу щыт Къырым Хъан хэгъэгур Адыгэ хэкум тетыгъо щыриIэнэу лъыхъущтыгъэ. Мы политикэ зэпхыкIэм инахьыбэр адыгэ пщыхэм Къырым хъаным хьакъулай ратынэу зэрапшъэрылъыгъэмкIэ къэуцугъ, нахьыбэмкIэ пщылIхэр атыхэу щытыгъ. Мы хьакъулайыр хъаныкIэ пщым ипIэ зытетIысхьэкIэ къахэихыщтыгъэ е адыгэ цIыфхэм япсэкIодхэм япщынэу атыридзэщтыгъэ. Адыгэ пщыхэм гъэрхэр зэрафэщыгъэм фэдиз къамытымэ, Къырым пащэхэм дзэ теуагъэхэр рагъажьэщтыгъэх хьакъулайыр къатыжьын пае. Мы теуагъэхэр шъыпкъэ ашIын пае адыгэхэм "чафирхэр" афаIощтыгъэ. Мыр лIэшIэгъу 16-рэм щегъэжьагъэу къин хъугъэ, сыда пIомэ адыгэхэм Ислъам диныр нахьыбэу къаштэщтыгъэ; ау Къырым хъанхэм мы дин штэныр бэпмэ амылъэгъумэ ашIыщтыгъэ ыкIи дин зэфэдэ зэряIэмкIэ къэлъаIощтыгъэ адыгэ лIыкIохэм язэдэгущыIэхэр амыштэщтыгъэх.
Ислъам диныр щыIагъэми, хэкур Дар аль-Хьарб (Заом ичIыгу, пщылIхэр къыздащынхэу хъущтыр) е Дар аль-Ислам (Ислъамым ичIыгу, пщылIхэр зыщаубытын фитхэ мыхъущтыр) зэрыхъурэмкIэ зэпэсхыгъэхэр щыIагъэх. ШариIатым лъэпкъ гуэрэхэр ухъумышъынхэу диштэн фаеу унашъохэр (къануннамэхэр) щыIагъэхэми, Осмэн пачъыхьагъом динэу ахэлъым емыплъхэу чIыгур пщылIхэр къыздахырэ чIыпIэу алъытэщтыгъэ ыкIи адыгэхэр пщылI ашIынхэмкIэ Къырым Хъаным IэпыIэгъу фэхъугъэх. Осмэнхэм ябазархэм къащащэрэ адыгэхэр Дар аль-Хьарб къикIыгъэхэми е къимыкIыгъэхэми къэпшIэн плъэкIыщтыгъэп, сыда пIомэ хъан хэгъэгур муслъымэн адыгэхэу зэгурыIогъо яIагъэхэми ыкIи муслъымэн мыхъугъэхэми зэфэдэу къатеуагъ.
Къырым Хъаным иIофышIэ гуэрэм адыгэхэр "чыристани муслъымэни хъухэрэп" ыIоу къытхыгъ. Осмэн тарихъ тхакIо гуэрэхэм къызэратхырэмкIэ, адыгэхэм "татархэм яхьазаб ыкIи язэтеуцун" (тыркубзэкIэ: zülm ü cevre) амыщэчышъухэу Къырым хъан хэгъэгум япэуцужьыгъэх. ЗаужхэмкIэ, адыгэхэр Осмэн султаным занкIэу елъэIущтыгъэх, муслъымэнхэу зэрякъошхэр къаIуатэзэ, ахэр пщылI шIыгъэныр "шариIатым пэуцужьы" раIощтыгъэ. Мы гущыIэхэм къахэкIэу султаным хъаным идзэ теуагъэхэм яфитыныгъэ къыIихыжьыгъ, ау ащ емыплъхэу хъаным къиутыныр лъигъэкIотагъ.
Хьатикъуайхэм Къаукъазым итемир-къохьэпIэм щыIэ чIыгушIухэмрэ сатыу гъогу шъхьаIэхэмрэ тетыгъо щаIагъ, татархэм ятеуагъэхэмрэ язэтеуцунхэмрэ пэуцужьыщтыгъэх. 1540-рэ илъэсхэм зэмызэгъыныгъэр нахь лъэш хъугъэ, сыда пIомэ хьатикъое пащэхэр хьакъулай къатынэу ыкIи шъхьащэ ашIынэу къызэрафаIощтыгъэм нахьыбэу пэуцужьыщтыгъэх. Хьатикъое пщыхэу Алэджыкъурэ ышэу Антэныкъурэ мы Iофхэм ахэлажьэщтыгъэх, ыкIи мырэущтэу аIуагъэу къаIуатэ:
"Хъаныр, къаӏох, тахъункӏынэу къытфэкӏо, ау тэ Жанэхэмрэ Къэбэртайхэм тфэдэп. Итопхэмкӏэ ар къуачӏэ, ау ти топхэмрэ шхончхэр; бгы зандэх ыкӏы щыщынэрэ шых. Ар ку топхэмкӏэ сыд сышӏышъущтыгъагъ? Хъаныр сыд къуачӏэ иӏэр къысфэкӏонэу? Ар къэкӏомэ, фэсшӏэщтыр дунаем тхыдэжъ хъущт!"
Адыгэхэр, Алэджыкъу пащэу яIэу, 1551-рэ илъэсым Aзкъал (Азов) теуагъэх. Ащ пэуцужьэу, Къырым хъанэу Сахьиб I Гирей 1551-рэ илъэсым гъэпщынэн теуагъэ зэхищэгъагъ, хьатикъуайхэм япэуцужьыныгъэ зэхикъутэнэу ыкIи Къырым тетыгъор хэкум щылыгъэгъотэжьынэу мурад иIэу. Хэкур Къырым дзэм хьатикъуайхэм зэратеуагъэм (1551) къыхэкIэу къин хэфагъ, сыда пIомэ Къырым татархэм хьатикъое дзэр зэхакъутагъэх ыкIи бжъэдыгъу чIыгухэр агъэчухыгъ. Хьатикъое ыкIи бжъэдыгъу дзэхэр хагъэотыгъэхэми, Тэмрыкъо Идар пащэу зэрищагъэ къэбэртай IэпыIэгъу дзэхэм Къырымхэр зэхакъутэнхэу къыдэхъугъ. Сахьиб Гирей Адыгэ хэкум ипщыгъо шъхьаIэ пстэуми нэмыкIэу лъэшэу къатеуагъ: Жанэм, Хьатикъоем, Бжъэдыгъум, Къэбэртаем. Мыщ ужы ары адыгэхэр татар теуагъэхэм япэуцужьынхэм пае Урысыем зэгурыIогъу щыхэлъыхъохэу зырагъажьэр.
Хьатикъое пщыгъоу Алэджыкъу пщым зэрищэрэр Осмэн-Сэфэвид Заом (1578–1590) Осмэн Пачъыхьагъом иакъкъудыгъэу хэлажьэщтыгъ, Къырым Хъан хэгъэгум игъусэу. Теуагъэр рамыгъэжьэзэ, Хъан Мэхьмэд II Гирейр, бэслъыные лъэкъошIо бзылъфыгъэм щэгъагъэр, бэслъыные пщэу Мэджэджыкъу Тытчэрый чэнджэщыгъ. Ащ хъаным унашъо адыгэхэм афимышIынэу чэнджэщ ритыгъ, ащ ичIыпIэкIэ адыгэ пстэури, лъэпкъми е купми емыплъхэу, фаемэ дзэм хэхьанхэу зэрыфитхэр къаригъэIонэу къыгуригъэIуагъ. Адыгэ чэнджэщэгъум къызэриIуагъэмкIэ, шъхьафит-шIоигъоныгъэкIэ къахэхьэхэмэ ары нахь хъаным адыгэхэм къахэкIыгъэ дзэшхо зэхиугъоин зэрилъэкIыщтыр.
Алэджыкъу кIэмгуехэмрэ бжъэдыгъухэмрэ языфагу заохэр зыщыхъущтыгъэ уахътэм пщыгъ. Алэджыкъу кIэмгуе пщэу Томэныш игъусэу бжъэдыгъухэм япэуцужьыгъ. Заом Томэныш хэкIодагъ, ащ къыхэкIэу Алэджыкъу хьатикъое-кIэмгуе дзэхэм япащэ хъугъэ, дзэу зэщыкъуагъэр зэхиугъоижьыхи бжъэдыгъухэр хигъэотыгъ.
Джованни Лукка 1600-рэ илъэсхэм япэщэрыохэм мы пщыгъом фэгъэхьыгъэу къытхыгъ. Осмэн-тырку гъогурыкIоу Эвлия Челеби 1660-рэ илъэсхэм хьатикъое чIыгухэм къакIуагъ ыкIи Джаныбэджэрый пщым IукIагъ; Челеби итхылъэу "Сэяхатнамэ" зыфиIорэм мырэущтэу къыщитхыгъ:
"Хьатикъое Хэкушхор. Ащ ипщы Джанджэрый фаIо, ари Джаныбэджэрый ары. [Къырым Хъан] Джанбэ-Гирей Султъаныр ащ хьакIэу зыщыIэм, а чэщ дэдэм пщым кIалэ къыфэхъугъ; арышъ, Джанбэ-Гирей Султъаным ыцIэкIэ Джанджэрый фаусыгъ. Непэрэ мафэм нэс, адыгэ хабзэхэр зэрыщытыр, унэм хьакIэ щыIэзэ кIалэ къафэхъумэ, хьакIэм ыцIэ фаусы. А сахьатым дэдэм, ныпIум кIалэр нэмыкI чIыпIэм ещэ. Янэрэ ятэрэ апэчи нахьышIу дэдэу епIы ыкIи егъэшхы. Мыр непи зэрэщыIэр тлъэгъугъэ. Унэм хьакIэ имыIэмэ, кIалэм гъунэгъум ыцIэ фаусы; мыр ахэмэ яжъырэ хабз. Мы хьатикъое пщыр бай, былым бэ дэдэ ыкIи Iэшэ-шъуашэкIэ зэщыпэкъугъэ дзэкIоли 8,000-рэ иI. Мы хэкур инэу, чIыгушIоу ыкIи хэгъэгу дахэу зэрыщытым пае, Нэурыз Мырзэ татархэр — Урыс Пачъыхьэм ыкъо зэриукIыгъэм ужы къыIэкIэкуашъэхи, къалмыкъ гъаурхэм япэуцужьхэзэ, Идыл псыхъомрэ Хьэйхьат шъофхэмрэ къакIухыгъэхэу — мыщ Пщызэ иIушъошъохэм, хьатикъуай адыгэ чIыгум къытIысыгъэх. Ахэр зэблагъэ хъугъэх. ЗэкIэмкIи дзэ лIы 10,000-рэ ыкIи унэ 6,000-рэ мэхъух. Ахэр саадакъхэмкIэ, тыжьын Iэшэ-шъуашэхэмкIэ ыкIи Iэпщэ-лъапщэхэмкIэ дэгъоу къулаех, дзэ лIыхъужъых.
Мы адыгэ лъэпкъым "чафирхэр" япIомэ, гукIэгъуи уахъти къыпфашIыщтэп, ау а чIыпIэ дэдэм ураукIыщт. Ащ нэмыкIэу, "Ла ӏилахьэ ӏиллаллахь" ("Тхьэм нэмыкI тхьэ щыIэп") аIо, ау къужъо пшэрхэр акIэм щегъэжьагъэу ашхы; нэмаз ашIырэп ыкIи ураза аIыгъырэп, къо зимыIэр къуаджэм дагъахьэрэп. Чылисэхэр, базархэр, хьакIэщхэр е псыхъапIэхэр яIэхэп. ГъогурыкIо пстэури ыкIи блэкIхэрэр цIыфхэм яунэхэм къащыуцух. Зы унэ горэм ухьакIэу уипкъыгъохэмрэ уимылъкурэ дэгъэзэщыгъэу тамыгъэоу къэбгъанэмэ, зы мацIи щыщыщтэп. Пыеу ущытми, бысымымрэ игъунэгъухэмрэ опши лIэщтых. Зы зэрари къыптеарагъэхьащтэп.
Мы адыгабзэр джыри къэс тхыгъэ хъущтэп; ар зэхэщыкIым тет бзэу щыт, пщэнтхъорым, бгъашхъохэм ыкIи бзэгу чIэгъым къахэкIы, бзу макъэм фэд, тхылъ упкIэм тебгъэуцон умылъэкIыщт. Мы Тхьэм ипщылI пхъашэ, дунаем игъогурыкIо ыкIи цIыфхэм яныбджэгъу, гушхоныгъэ зимыIэ Эвлия, илъэс 51-рэ гъогурыкIуагъ, климэтиблми пачъыхьэгъу 18-м ячIыгум лъэуцуагъ, ыкIи сэ ситхапкъэкIэ бзэ 147-рэ, ахэм ядахэуIуакIэхэр, яусыгъэхэр къыхэхьэу къэстхыгъ, чIыпIэ пстэуми ащыпсэухэрэм садэгущыIэн пае. Ау мы адыгэбзэу къолэн макъэ зиIэр къэстхын слъэкIыгъэп. Тхьэм шIоигъомэ, мы бзэр зэрэтлъэкIэу къэттхынэу тегугъущт. ГъэшIэгъон бзэхабзэ яI, сыда пIомэ ахэр тхэкIо-къеджакIохэп. Арышъ, тхылъ упкIэм тебгъэтIысхьан умылъэкIыщт; ар бзубз, ащкIи зэкIэ къэIуагъ."
- Челеби, Сэяхатнамэ
Иужрэ уахътэр
[хэӀэзыхь | вики-текстым еӀаз]ЛIэшIэгъу 18-рэм игузэгум хьатикъуайхэм Хьэпӏэкӏ пщыр атетыгъ. Ащ итетыгъо уахътэм, бжъэдыгъухэмрэ язэпхыкIэхэр дэгъу дэдэ хъугъэх; ыпхъу бжъэдыгъу пщэу Батджэрый ратхъубжьагъ. КIэмгуехэмрэ язэпхыкIэхэр зэщыкъуагъэх. А уахътэм хьатикъуайхэр непэрэ станицэу Севернэм игъунэгъоу псэущтыгъэх. Хьэпӏэкӏ ыкъоу Джанджэрый шапсыгъ-бжъэдыгъу заошхом хьатикъуайхэм япащэу щытыгъ. Заом хэмылажьэу зыкъиIыгъыгъ, шапсыгъхэм IэпыIэгъу къызыфаIом, къадимыштэу. Мы заом ужы, ащ хьатикъуайхэр непэрэ станицэу Рязанскэм икъокIыпIэмкIэ ыгъэкIотыгъэх, Пщыщрэ Шхьагуащэрэ языфагу агъэтIысыгъэх. Ужым, лъэпкъыр Шхьагуащэ иджэбгъу Iушъо Бгыжъо дэжь кощыгъэх.
Хьатикъое пщыхэм анахь цIэрыIохэм ащыщ Аслъанджэрый, лIэшIэгъу 19-рэм ипэщэрыохэм тетыгъо зиIагъэр ыкIи пкъыкIэ мэхъэшагъэми игубзыгъагъэрэ ижэбзэ дахэрэ цIэрыIоу щытыгъэр. Къырым Хъанэу Арслан-Гирей зыфаIори щыIагъ; Хъаныр къуаджэм къыдэуцумэ, адыгэхэм ащ ужы къуаджэм къыщахъугъэ кIалэм Къырым Хъаным ыцIэ фаусыщтыгъ. Пщыгъор Аслъанджэрый итетыгъо уахътэм анахь лъэгапIэм нэсыгъ. ИлIэуж пIэм хэлъэу, лIыжъхэмрэ лъэкъошIохэмрэ къэрэзагъэхэу, Аслъанджэрый иуэсыяткIэ пщыгъом ис пщылI пстэури Ислъам хабзэм тетэу шъхьафит ашIынхэу, ыкIи ащ ужы хьатикъуайхэм пщылIхэр ямыIэнхэу къыIуагъ. Мыщ ужы, хьатикъое хэкум ис пщылI унагъохэр шъхьафит хъугъэх. Хьатикъоеу, КъохьэпIэ Адыгейм ипщыгъо шъхьаIэхэм ащыщыгъэр, Аслъанджэрый зэлIэм мы лъэгапIэр шIокIодыгъ, сыда пIомэ Хьатикъое Пщыгъор зэзаорэ купытIоу зэгуэчыгъ.
ЛIэшIэгъу 18-рэм икIэухым, Хьатикъое Пщыгъор КIэмгуем икъохьэпIэмкIэ, Шхьагуащэрэ Пщыщрэ языфагу чIыгухэм кощыгъ. Хьатикъуайхэм ахэхьагъ Шхьагуащэ Iушъо щыпсэущтыгъэ адыгэ лъэпкъышхоу Собэр. Собэ къуаджэшхом дэсыгъэ хьатикъое лъэкъошIохэм Собэ-пщы (Собэм ипщыхэр) ахэмэ афаIощтыгъ. ЛIэшIэгъу 19-рэм ияпэрэ ныкъом, къокIыпIэмкIэ нахь адэкIоти, бжъэдыгъухэмрэ кIэмгуехэмрэ языфагу къэтIысыгъэх. ЛIэшIэгъу 18-рэм ияпэрэ плIанэкIэм, Хьатикъое пщыгъом дэс цIыфхэм япчъагъэ лъэшэу къэIыхыгъагъ. ЛIэшIэгъу 19-рэм ипэщэрыохэм, еузым (чумам) япчъагъэ нахьыбэу къыгъэмакIагъ.
1827-рэ илъэсым, хьатикъуайхэм Осмэн хэгъэгум тхылъ рагъэхьыгъ, Осмэн хьалифэтым шъыпкъагъэ фашIэу къызэрэщытхэр къаIуатэу. 1828-рэ илъэсым, Урысые Пачъыхьагъоми ащ фэдэ тхьарыIо фашIыгъ; ау шъыпкъэмкIэ урысхэм япэуцужьэу заор лъагъэкIотагъ. 1840-рэ илъэсхэм, хьатикъуайхэм Имам Щамил Адыгэ хэкум къыригъэхьэгъэ лIыкIоу Мыхьэмэд Амин итетыгъо къаштэгъагъ, ыкIи Урысыем пэуцужьэу джихьат заор лъагъэкIотэнэу тхьарыIо ашIыгъ. 1851-рэ илъэсым, Джанджэрый пщым зэрищэрэ хьатикъуайхэр Урысыем нахь дэгъоу пэуцужьынхэм пае Мыхьэмэд Амин ичIыгухэм тIэкIу уахътэкIэ кощыгъэх, ау ужым ячIыгужъхэм къагъэзэжьыгъ.
1852-рэ илъэсымкIэ, хьатикъое пщыкIэу Индар урыс дзэм чыны щиIагъ. 1862-рэ илъэсым, адыгэ лъэпкъ пэпчъ пае унашъо гъэпсыкIэ хэхагъэ къагъэуцугъ, ащ хэтыгъэх Уэлий ("цIыфхэм ягубернатор") ыкIи Къады ("дин пащэ"), ахэм IэпыIэгъу афэхъунхэу наибхэр, къуаджэ пэпчъ тхьаматэхэр, ыкIи муртазэкъхэр (полицием иIофхэр зышIэщтыгъэхэр) агъэуцугъэх. Хьатикъуайхэм япащэу Чэрчаныкъо Индар хахыгъ; къадыу — Хьаджы Муссэ; наибхэу — Шэхъож Къунджаров ыкIи Аджыгъой Хьанэкъов. 1863-рэ илъэсым, урыс дзэ администрацием лъэпкъыр Къаукъазым зэхигъэкъутагъ. Къэнэжьыгъэ хьатикъуайхэр куп цIыкIухэу зэгуачыхи, бжъэдыгъу лъэпкъым пае агъэпсыгъэ къуаджэшхохэм кIуачIэкIэ рагъэтIысхьагъэх. Хьатикъое цIыфхэр зэбгырафыгъэх, лъэпкъыр картэм щыкIодыгъ. Лъэпкъыр пстэумкIи урысхэм лъэпкъгъэкIод афашIыгъ, къэнэжьыгъэхэр Тыркуем Iэпхъуагъэх, ахэм ялIэужхэр непэри ащ щыпсэух.
Пащэхэм ятхылъ
[хэӀэзыхь | вики-текстым еӀаз]| ЛъэгапIэр | Пащэр | Уахътэр | ГъэшIэгъонхэр |
|---|---|---|---|
| Пщы | КIэмрыгу ыкъо Хьатикъо | 1330-рэ илъэсхэм фэдиз | Пщыгъор къэзгъэшIыгъэр, КIэмрыгу ыкъу ыкIи КIэмгуе Пщыгъом ияпэрэ пщыгъэ Болэтыкъо ыш. |
| Пщы | Хьатикъокъошхо | лIэшIэгъу 14-рэм икIэухым фэдиз | Хьатикъо ыкъу, Бибэрдрэ Индаррэ ят. |
| Пщы | Хьатикъокъошхо ыкъо Бибэрд | лIэшIэгъу 14-рэм икIэухым е 15-рэм ипэщэрыохэм фэдиз | Хьатикъокъошхо ыкъу. Ужымрэ хьатикъое пщыхэр ышэу Индар илIакъо къыхэмыкIыхэу, Бибэрд илIакъо къыхэкIыгъэх. |
| Пщы | "Шъуагъо" | 1532-рэ илъэсым фэдиз | Къэбэртайхэм ягъусэу Астрахань (Хьаджытархан) зэхикъутагъ. |
| Пщы | Джанбэч | лIэшIэгъу 16-рэм фэдиз | Алэджыкъурэ Антэныкъурэ ят. |
| Пщы | Джанбэч ыкъо Алэджыкъу | лIэшIэгъу 16-рэм фэдиз (1551-рэ илъэсым къыхэщи) | КIэмгуехэмрэ бжъэдыгъухэмрэ языфагу заохэр зыщыхъущтыгъэ уахътэм пщыгъ. Алэджыкъу кIэмгуе пщэу Томэныш игъусэу заом хэтыгъ. Томэныш зыхэкIодагъэ заом, Алэджыкъу пащэ хъугъэ, дзэу зэщыкъуагъэр зэхиугъоижьыхи бжъэдыгъухэр хигъэотыгъ. Ышэу Антэныкъу игъусэу, Хьатикъоем ишъхьафитыныгъэ къыухъумагъ ыкIи Къырым Хъаным пэуцужьыгъ: адыгэхэр, ащ пащэу яIэу, 1551-рэ илъэсым Азов теуагъэх. Мыр заом къэкIуапIэ фэхъугъ. Аущтэу щытми, Алэджыкъу пщым зэрищэрэ Хьатикъое пщыгъор Осмэн-Сэфэвид Заом (1578–1590) Осмэн Пачъыхьагъомрэ Къырым Хъан хэгъэгумрэ яакъкъудыгъэу хэлажьэщтыгъ. |
| Пщы | Джаныбэджэрый | 1664-рэ илъэсым фэдиз | Эвлия Челеби къеIуатэ; бай дэдэу ыкIи татархэм яныбджэгъоу къытхыгъ. |
| Пщы | Дэуай Пщыхафэ | 1774-рэ илъэсым фэдиз | Адыгэ жэбзэ тарихъым, таурыхъхэм яугъоипIэу "КъокIасэ Хьатхэ" зыфиIорэм къыхэщырэ хьатикъое пщ. Зыпсэугъэ уахътэр тэрэзэу нафэп, ау таурыхъхэм къащыхъурэ Iофхэр Алый Схьэлахъом 1774-рэ илъэсым фигъэзагъэх. |
| Пщы | Хьэпӏэкӏ | лIэшIэгъу 18-рэм фэдиз | Ащ итетыгъо уахътэм, бжъэдыгъухэмрэ язэпхыкIэхэр дэгъу дэдэ хъугъэх; ыпхъу бжъэдыгъу пщэу Батджэрый ратхъубжьагъ. КIэмгуехэмрэ язэпхыкIэхэр зэщыкъуагъэх. А уахътэм хьатикъуайхэр непэрэ станицэу Севернэм игъунэгъоу псэущтыгъэх. |
| Пщы | Хьэпӏэкӏ ыкъо Джанджэрый | 1796-рэ илъэсым фэдиз | Шапсыгъ-бжъэдыгъу заошхом хьатикъуайхэм япащэу щытыгъ. Заом хэмылажьэу зыкъиIыгъыгъ, шапсыгъхэм IэпыIэгъу къызыфаIом, къадимыштэу. Мы заом ужы, ащ хьатикъуайхэр непэрэ станицэу Рязанскэм икъокIыпIэмкIэ ыгъэкIотыгъэх, Пщыщрэ Шхьагуащэрэ языфагу агъэтIысыгъэх. Ужым, лъэпкъыр Шхьагуащэ иджэбгъу Iушъо Бгыжъо дэжь кощыгъэх. |
| Пщы | Чэрчаныкъо Чэрым ыкъо Аслъанджэрый | 1827-рэ илъэсым фэдизмэ нэс | Султъан Хъан-Джэрый къызэриIорэмкIэ, пщыгъом илъэгапIэ зэригъэпсыжьыгъэмкIэ цIэрыIу, "гъунэгъу лъэпкъ лъэшхэми хьатикъуайхэр агъэлъэпIэнхэу аригъэшIагъ." ИлIэуж пIэм хэлъэу пщылIхэр шъхьафит ышIыгъэх. КIэлэцIыкIоу щытзэ пщы чыныр къыратыгъагъ, итетыгъо уахътэ инахьыбэм кIалэу щытыгъ. |
| Пщы | Чэрчаныкъо Аслъанджэрый ыкъо Джанджэрый |
1827 - 1851 илъэсхэм фэдиз | 1827-рэ илъэсым ехъулIэу Осмэн тхылъхэм къахэщы. ТхьарыIо ышIыгъэми, Урысыем пэуцужьэу заор лъигъэкIотагъ. 1840-рэ илъэсхэм Мыхьэмэд Амин итетыгъо къыштэгъагъ, 1851-рэ илъэсым Урысыем нахь дэгъоу пэуцужьыным пае ащ ичIыгухэм тIэкIу уахътэкIэ кощыгъагъ, ау ужым ичIыгужъхэм къагъэзэжьыгъ. Иужырэу 1851-рэ илъэсым ехъулIэу къыхэщы. 1852-рэ илъэсым хьатикъое пщыхэр зытхыгъэ тхылъым ицIэ хэтэп. |
| Пщы
Лъэпкъ Уэлий |
Чэрчаныкъо Индар | 1852-рэ илъэсым фэдиз - 1862
1862 - 1863 |
1852-рэ илъэсым итхылъым "Яндарзэ"-кIэ къыхэщы, мылъку анахьыбэ зиIэ хьатикъое пщэу.
1862-рэ илъэсым, адыгэ лъэпкъ пэпчъ пае унашъо гъэпсыкIэ хэхагъэ къагъэуцугъ, ащ хэтыгъэх Уэлий ("цIыфхэм ягубернатор") ыкIи Къады ("дин пащэ"), ахэм IэпыIэгъу афэхъунхэу наибхэр, къуаджэ пэпчъ тхьаматэхэр, ыкIи муртазэкъхэр (полицием иIофхэр зышIэщтыгъэхэр) агъэуцугъэх. Хьатикъуайхэм япащэу (уэлиеу) Чэрчаныкъо Индар хахыгъ; къадыу — Хьаджы Муссэ, наибхэу — Шэхъож Къунджаров ыкIи Аджыгъой Хьанэкъов. |
Дин
[хэӀэзыхь | вики-текстым еӀаз]Византиемрэ хъырцыхэмрэ къахэкIэу, я 3-рэ ыкIи я 5-рэ лIэшIэгъухэм языфагу адыгэхэр чыристан хъугъэх. Ау чыристан диныр адыгэхэм дэгъоу ахэмыуцуагъэу, яжъырэ тхьэпчъагъэ диным хэпхъагъэ хъугъэ, ащ къыхэкIэу ныкъо-тхьэпчъагъэ, ныкъо-чыристан шIошъхъуныгъэ къэхъугъ. Мэрыем Тхьэм ынэуи ыкIи бжъэхэм ятхьэуи алъытэщтыгъ, ау Хьисэ (Иисус) адыгэ Тхьэшхом дагъэпшэщтыгъ. Урыс-Адыгэ заор къызежьэм, адыгэхэм чыристан диныр урысхэм ядинэу алъытэнэу рагъэжьагъ, ыкIи къэнэжьыгъэ чыристанхэм сабырэу диныр ахъожьыгъ. Ащ къыхэкIэу, цIыфхэм чыристан диным лъэшэу пэуцужьыныгъэ фашIыщтыгъ. Хьатикъое адыгэхэм лIэшIэгъу 17-рэм Ислъам диныр къаштагъ.
Зэпыщэхэр
[хэӀэзыхь | вики-текстым еӀаз]- Хьоткъо Самир. (2015). Открытие Черкесии. Картографические источники XIV—XIX вв. (Урысыбзэ).
- Хьоткъо Самир. "CIRCASSIAN PRINCIPALITIES IN THE XIV-XV CENTURIES: FORMATION AND INTERRELATION WITH SUB-ETHNIC GROUPS". Historical and social-educational ideas. (Инджылызыбзэ) 8 (2/1): 46–58. doi:10.17748/2075-9908-2016-8-2/1-46-58. ISSN 2219-6048.
- Натхъо Кадыр. (2009 Тыгъэгъазэм и 3). Circassian History. (Инджылызыбзэ). ISBN 978-1441523884.
- Жэмыхъуэ Амджэд. (2015 тIыжъыхьым и 7) The Circassians: A Handbook. (Инджылызыбзэ). ISBN 1138874604.
- Б, Ногмов Ш. (2013-03-12). История адыхейского народа (in Russian). ООО ДиректМедиа. (Урысыбзэ) ISBN 978-5-4460-0029-6.
- Bilge, M. Sadık (2005). Osmanlı Devleti ve Kafkasya (in Turkish). İstanbul: Eren Yayınevi. ISBN 979-975-6372-15-8. (Тыркубзэ).
- Roşu, Felicia, ed. (2022). Slavery in the Black Sea Region, c.900-1900: forms of unfreedom at the intersection between Christianity and Islam. Studies in global slavery. Leiden ; Boston: Brill. ISBN 978-90-04-47071-2. (Инджылызыбзэ).
- Didem Çatalkılıç. (2021). Kafkasya'dan Uzunyayla'ya Taşınan Hafıza Mekânları: Köy Toponim ve Sülale Tarihleri. Karadeniz Araştırmaları, XVIII/69: 71-120. (Тыркубзэ).