ХьэдэгъэлӀэ Аскэр

ХьэдэгъэлӀэ Аскэр (1922 — 2009) Ӏоныгъо мазэм и 25-м, 1915-рэ илъэсым Красногвардейскэ районым ит къуаджэу Хьатикъуае къыщыхъугъ.
ШӀэныгъэлэжьэу, усакӀоу, зекӀолӀэу ХьэдэгъэлӀэ Аскэр 1922-рэ илъэсым Ӏоныгъом и 20-м къуаджэу Хьатикъуае къыщыхъугъ. Сабыир дунаим щызэлъашӀэрэ шӀэныгъэлэжьышхо хъущтми, нарт батырхэр ыгъэшэсыжьыщтми зыми ышӀагъэп.
ХьэдэгъэлӀэ Аскэр Адыгэ къэралыгъо кӀэлэегъэджэ училищым щеджагъ, Адыгэ къэралыгъо кӀэлэегъэджэ институтыр къыухыгъ. Зэошхэу нэмыц техакӀохэм къыташӀылӀагъэм хэлэжьагъ. Зэо ужым Адыгэ научнэ-ушэтэкӀо институтым ӀофшӀэныр щырегъажьэ ыкӀи илъэс 63-рэ щэлажьэ. ИӀофшӀагъэ щытхъушхо къыфехьы, ыцӀэ лъагэу еӀэты. Аскэр наукэшхом игъогу теуцуагъ. Аспирантурэр къыухыгъ. Кандидат, нэужым доктор, академик хъугъэ. Ащ угъоен лъэныкъомкӀэ Ӏофышхо ышӀагъ. Адыгэ хэкум, Къэбэртае, Черкесием, хыӀушъо Шапсыгъэм, Краснодар краим ащыугъоягъ. А илъэсхэм Аскэр ынаӀэ эпосым лъэшэу тыридзагъ. Тбилиси аспирантурэм зэкӀом, грузин шӀэныгъэлэжьхэм нарт эпосым дэлэжьэным къыфагъэущыгъ, нахь кӀагъэгушӀугъ.
Лъэпкъ баиныгъэшхоу итэкъухьагъэ хъугъэр къыугъоижьыным кӀуачӀэу иӀэр рихьылӀагъ. ЗыфасӀорэр тижэрыӀо усэ шӀагъохэр ары. Ахэр зышӀэхэрэр, къэзыӀуатэхэрэр къыхэгъэщыгъэнхэ ыкӀи къэтхыжьыгъэнхэ фэягъ. Зэгъэфагъэу институтым иархив хэлъхьагъэу, етӀанэ тхылъ шӀыгъэу къыдэгъэкӀыгъэнхэ фэягъ. Ащ къыкӀэлъыкӀоу ушэтынхэр яшӀылӀэгъэнхэу щытыгъ. ШӀэныгъэлэжьхэр зыщызэӀукӀэхэу, фольклор наукэм къыгъэуцурэ Ӏофыгъохэм, шъхьадж иӀорӀотэ бай зыщытегущыӀэхэрэр зэхэщэгъэнхэ, нэмыкӀ чӀыпӀэхэм ащашӀырэ научнэ форум инхэм ахэлэжьэнхэ фэягъ. КъэбарӀуатэхэм, тхыдэӀуатэхэм, орэдыӀохэм, джэгуакӀохэм апае зэӀукӀэхэр, конференциехэр, фольклор-этнографическэ, фольклор-музыкальнэ экспедициехэр зэхэщэгъэнхэу щытыгъ. Джа зэпстэуми Аскэр иӀахьышӀу ахэлъ.
Лъэпкъ кӀэным иугъоижьын къыфэдгъэзэжьмэ, нарт пщыналъэхэм, къэбархэм, орэдхэм ауж бэрэ зэрифагъ. Израиль, Америкэм, Тыркуем, Сирием ащыпсэурэ адыгэхэм яӀорӀуатэхэр къытхыжьыгъэх. «Адыгэ лъэпкъ эпосым сызыпэхьэм, ащ фэдизрэ сыпылъыщтми, илъэс 20-м ехъу ыхьыщтми, ары пакӀошъ, нартмэ ялъагъо псыхъохэр, хыхэр, Атлантическэ океаныр зэпысагъэчыщтыми, тилъэпкъэгъухэр нахьыбэу зэрыс хэгъэгумэ саращэщтыми сшӀагъэп. Ахэм яжэдэкӀэу нарт пщыналъэхэр, къэбархэр, орэдхэр тхьапэм езгъэкӀущтхэми, магнит лентэм тестхэщтми сшӀагъэп», – ыӀощтыгъ шӀэныгъэлэжьым.
1971-рэ илъэсым ХьэдэгъалӀэр Америкэм кӀогъагъэ. СССР-мкӀэ апэу зылъапэ Америкэм ичӀыгу изыдзагъэхэм ар ащыщыгъ. КӀубэ Щэбанэ икӀэн къыщэжьыгъагъ. Ари псынкӀагъэп. Архивыр СССР-м къэпщэжьыным пае типосольствэу Америкэм щыӀэм Ӏизын къыӀыпхын фэягъ. КӀубэр Патерсон дэсыгъ. Ӏоф пстэури Аскэр зэпигъэфагъ. Письмэ атхыгъ консулэу, СССР-м и Посольствэ иятӀонэрэ секретарэу Л.В. Щербаковым ыцӀэкӀэ. Мары ащ итхэгъагъэр: «Товарищу Л.В. Щербакову, консулу, второму секретарю Посольства СССР в Вашингтоне. Согласно Вашему совету я в г. Патерсоне составил опись текстов адыгского фольклора и адыгского народного эпоса «Нарты», отобранных из личного архива Шабана Кубова и предназначенного для передачи Адыгейскому научно-исследовательскому институту (Гоголя, 8).
Прошу Вашего разрешения на ввоз материалов в СССР».
Ащ описэу материалхэм ягъусэри гуилъхьажьыхи, кӀэтхэжьыгъ. Архивыр тикъэралыгъо къырищэжьынэу Щербаковым Ӏизын къыритыгъ. Джар икъэщэжьыкӀэу КӀубэ Щэбанэ икӀэн Аскэр къыщэжьыгъ.
1993-рэ илъэсым шэкӀогъум и 25-м Аскэр апэу адыгэхэмкӀэ Израиль кӀуагъэ. Ащ къыщегъэжьагъэу мы мафэр адыгэм и Мафэу агъэмэфэкӀы.
Нарт Саусэрыкъо нартхэм машӀор къызэрафихьыжьыгъэм фэдэу Аскэри ахэм апэу анигъэсыгъ чӀыгужъым иджэныкъо машӀо ифэбагъэ, машӀом иӀугъо фабэ акӀигъэуагъ. Къэралыгъо зэфэшъхьафхэм арыс адыгэхэм лъэмыдж афишӀыгъ, гъогур къафызэӀуихыгъ. Аскэр ӀэкӀыб хэгъэгубэмэ ащашӀэ, шӀу ащалъэгъу, ащалъытэ. Ахэм ащыщэу Тыркуем 1998-рэ илъэсым фольклор-этнографическэ экспедициеу щыӀагъэм сэри сыхэтыгъ. Ащ къыгъэлъэгъуагъ гуфэбэныгъэрэ шъхьэкӀафэрэ ХьэдэгъэлӀэ Аскэр къызэрэфыряӀэр.
Аскэр адыгэ лӀыхъужъ эпосэу «Нартхэр» зыфиӀорэр 1968 – 1971-рэ илъэсхэм зэрегъафэ, зэхегъэуцо, гущыӀапи, гущыӀалъи, эпосыр къэзыӀотэгъэ тхыдэуатэхэм ясурэтхэри, ущызгъэгъуази дэтэу тхылъибл хъоу къыдегъэкӀы. Адыгэ сурэтышӀ ӀэпэӀасэхэу, дунаим щызэлъашӀэхэрэ Мэрэтыкъо Долэтрэ Хьапыщт Аисэрэ «Нартхэр» агъэкӀэрэкӀагъ. Мы ӀофшӀэгъэшхомкӀэ ХьэдэгъалӀэм шӀушӀэгъэ ин адыгэ лъэпкъым фишӀагъ.
Наукэм щылажьэхэрэм ашӀэ нарт эпосыр зиемкӀэ зэнэкъокъушхохэр зэрэщыӀагъэхэр. Зы нэбгырэмкӀэ ӀофшӀэгъэ иныгъ эпосыр къэуугъоин, зэбгъэфэн, къыдэбгъэкӀыныр, ау Аскэр ащ къыщыуцугъэп. Ушэтын инхэр эпосым ехьылӀагъэу ышӀыгъэх. Ахэм къатыгъэх монографиехэу «Героический эпос Нарты и его генезис» (Краснодар, 1967), «Героический эпос Нарты адыгских (черкесских) народов» (Майкоп, 1987), «Память нации. Генезис эпоса «Нарты» (Майкоп, 1997), «Память нации. Идейно-тематическое и художественное своеобразие героического эпоса «Нарты» (Майкоп, 2002).
Мыхэм шӀэныгъэлэжьым инджылызыбзэмрэкӀэ французыбзэмрэкӀэ резюмехэр афишӀыгъэх. ИӀофшӀагъэхэмкӀэ къыгъэлъэгъуагъ ыкӀи научнэ сообществэм шъыпкъэкӀэ ыштагъ лӀыхъужъ нарт эпосым ыкупкӀ адыгэу зэрэщытыр.
ШӀэныгъэлэжьэу ХьэдэгъэлӀэ Аскэр Европэм икавказологхэм яобществэ зэӀукӀэшхоу ышӀыхэрэм ахэлажьэщтыгъ. Ащ ежьи хэтыгъ. Англием, Голландием, Германием, Урысыем ащызэхащэрэ Ӏофтхьабзэхэм къащыгущыӀэщтыгъ. Доклад гъэшӀэгъонхэр къащишӀыщтыгъ, секциехэр ащызэрищэщтыгъэх. Аскэр икӀэщакӀоу мы обществэм ия VӀ-рэ зэӀукӀэ Мыекъуапэ 1992-рэ илъэсым щыкӀуагъ, дунаим ичӀыпӀэ зэфэшъхьафыбэмэ къарыкӀыгъэ шӀэныгъэлэжьышхохэр ащ къэкӀогъагъэх. «Нарт эпосымрэ кавказ бзэшӀэныгъэмрэ» ыцӀэу, зэӀукӀэм иматериалхэр дэтхэу 1994-рэ илъэсым Мыекъуапэ тхылъ кӀэракӀэ къыщыдагъэкӀыгъ.
1996-рэ илъэсым Мыекъуапэ республикэ конференциеу щыкӀуагъэм хэлэжьагъэхэм ялъэӀукӀэ 2002-рэ илъэсыр ЮНЕСКО-м нартмэ я Мафэу ыгъэнэфэгъагъ. А унашъом елъытыгъэу Дунэе конференцие Налщык щыкӀогъагъ. Джащ фэдэу ХьэдэгъэлӀэ Аскэр «Нартхэм ямашӀо орэмыкӀуас» зыфиӀорэ фестивалыр чӀыпӀэ зэфэшъхьафхэм ащызэхищагъ. ЕджапӀэхэм, кӀэлэцӀыкӀу ӀыгъыпӀэхэм тилъэпкъ иэпос зэрэщызэрагъашӀэрэр къызщагъэлъэгъорэ зэнэкъокъухэм шӀэныгъэлэжьым гъунэ алъифыщтыгъ. Иунэе мылъкукӀэ текӀоныгъэр къыдэзыхыгъэхэм шӀухьафтынхэр афишӀыщтыгъ. КӀэлэеджакӀохэр нарт пщыналъэхэм якъэӀонкӀэ, нарт къэбархэм якъэӀотэнкӀэ, нарт лӀыхъужъхэм ясурэтхэм яшӀынкӀэ зэнэкъокъущтыгъэх.
ХьэдэгъалӀэр зэхэщэкӀошхуагъ. Нарт томиблыр къызыдэкӀыгъэр илъэс 25-рэ зэрэхъугъэр 1996-рэ илъэсым хагъэунэфыкӀынымкӀэ Ӏофышхо ышӀагъ. ШӀэныгъэлэжьхэми тхылъым осэшхо къыфашӀыгъ. ГущыӀэм пае, Сирием (Дамаск) щыпсэурэ шӀэныгъэлэжьэу Адель Абдулсэлам Лащэм мырэущтэу къытхыгъ: «Нартхэм ятомибл адыгэхэм ядышъэ Ӏошъхьибл. ХьэдэгъалӀэм адыгэмэ якӀэн мыкӀодыжьынэу ышӀыгъ». Джон Коларуссо (Канада) профессор-кавказологым «Гадагатль сделал бессмертным духовное и культурное наследие адыгов… Семитомник «Нарты» больше поможет нации, чем деньги и оружие» ыӀогъагъ. Профессорэу Сидельниковым (Москва) лъэшэу ыгъэшӀэгъогъагъ ХьэдэгъалӀэм ышӀэгъэ Ӏофыр. Ары зыкӀиӀуагъэр: «Я удивлен богатырской работой составителя. Это огромное богатство адыгского народа».
Аскэр фэягъ нартхэр нэмыкӀыбзэхэмкӀэ къыгъэгущыӀэнхэу. Адыгэ эпосыр цӀыф лъэпкъ зэфэшъхьафхэм алъигъэӀэсынэу, дунэе хъарзынэщым рилъхьанэу. Икъоу къыгурыӀощтыгъэ ащ имэхьанэ. Джащ фэд томиблэу адыгабзэкӀэ къыхаутыгъэу гъотыгъуае хъужьыгъэр къыдигъэкӀыжьынэу фэягъ зы монографие игъусэу. А Ӏофыри ригъэжьэгъагъ, ау ар къыдэхъугъагъэп. Аскэр зыкӀэхъопсыщтыгъэ Ӏофыр (томиблым икъыдэгъэкӀыжьын) институтым фольклорымкӀэ иотдел 2017-рэ илъэсым зэшӀуихыгъ. Меценатэу Шъэумэн Хьазрэт иунэе мылъкукӀэ томиблыр икӀэрыкӀэу къытырадзэжьыгъ.
Нарт лӀыхъужъхэмрэ гуащэхэмрэ, Аскэр зэрэкӀэхъопсыщтыгъэу, нэмыкӀыбзэхэмкӀи, гущыӀэм пае, тыркубзэкӀэ къэгущыӀагъэх. Хъуажъ Фахьри къэбэртэябзэкӀэ ыкӀи тыркубзэкӀэ «Нарт Саусэрыкъу» ыӀоу тхылъ къыдигъэкӀыгъ. Ащ къыдэхьагъэх Саусэрыкъо, Сэтэнае, Орзэмэдж, Тотрэщ афэгъэхьыгъэ текстхэр. Тхылъыр 2014-рэ илъэсым къыдэкӀыгъ. Ежь Аскэри псаузэ «Нарт Лъэпшъ ищэбзэщэкӀ» ыӀоу ыгъэхьазэрыгъагъэри тыркубзэкӀэ къытырадзэгъагъ.
Аскэр зэрэтшӀэрэр шӀэныгъэлэжьышхоу ары, ау ащ изакъоп, ар поэт гъэшӀэгъон. Адыгэ литературэм ихьаси лъэшэу щылэжьагъ. Усэхэр зыдэт тхылъ пчъагъэ къыдигъэкӀыгъ. Ахэр Мыекъуапэ, Краснодар, Москва къащыхаутыгъэх. Аскэр усэн Ӏофым къыфэзыгъэущыгъагъэр Пушкиным ипоэмэу «Тазит» зыфиӀорэр арэу зэрэщытыр бэрэ къыӀотэжьыщтыгъ. Лъэшэу фэрэзагъ икӀэлэегъаджэу Къудаикъо Рэщыдэ. Ежь къызэриӀотэжьыщтыгъэмкӀэ, итэтэжъэу ЛӀымафэ къыфиӀуатэщтыгъэ хъишъэмэ ащыщ горэ усэкӀэ къыӀотэжьы шӀоигъо хъугъагъэ. Джащ тхэныр щыригъэжьэгъагъ.
ХьэдэгъалӀэм усэкӀэ ытхыгъэ поэмэу «Адыгэм ыпхъу» зэ уеджагъэмэ, щыгъупшэгъуай. Аскэр ихудожественнэ творчествэ зэманыжъым адыгэм ищыӀэкӀагъэ, хэгъэгу зэошхом адыгэмэ щыӀэкӀакӀэу яӀэ хъугъэм чӀыпӀэшхо щаубыты.
ХьэдэгъэлӀэ Аскэр цӀыфхэр шӀу ылъэгъущтыгъ, хьалэлыгъ, хъяр зиӀи къин зиӀи ыӀэ афищэищтыгъ. Тэ, иӀофшӀэгъухэм, къытфэгумэкӀыщтыгъ. ЫнаӀэ къыттетыгъ, тиӀофшӀагъэхэм гъунэ алъифыщтыгъ. Наукэ иным куоу тыхищэ шӀоигъуагъ.
Адыгэ лъэпкъ культурэм, наукэм иӀахьышӀу ахишӀыхьагъ, щытхъушхуи къылэжьыгъ. Аскэр Урысые Федерацием культурэмкӀэ изаслуженнэ ӀофышӀ, республикэм шӀэныгъэхэмкӀэ изаслуженнэ ӀофышӀэшху, Адыгэ Республикэм инароднэ поэт, «Адыгеим и Щытхъузехь» зыфиӀорэ медалыр къыфагъэшъошагъ, Адыгэ Республикэм и Къэралыгъо премие илауреат, Дунэе Адыгэ академием иакадемик, къалэу Шъачэ, поселкэу ПсышӀуапэ, къызыщыхъугъэ Хьатикъуае, районым, къуаджэхэу Нэшъукъуае, Щынджые яцӀыф гъэшӀуагъ. Европэм икавказоведхэм яобществэ хэтыгъ. Игугъу дахэкӀэ ашӀыжьы. Институтым ӀорӀуатэмкӀэ иотдел шӀэныгъэлэжьым ыцӀэкӀэ 2017-рэ илъэсым Дунэе симпозиумэу шӀэныгъэлэжьыбэ зыхэлэжьагъэр зэхищэгъагъ. Мыгъи шӀэныгъэлэжьыр къызыхъугъэр илъэсишъэ зыщыхъурэм ащ фэдэ Ӏофтхьабзэ фызэхэтщэщт. Ыпэрэ симпозиумым иматериалхэр къыдэдгъэкӀыгъагъ, мыгъи ар тыгу хэлъ. ШӀэныгъэлэжьым икъуаджэ Ӏэнэ хъурае щызэхатщэ тшӀоигъу, иӀофшӀагъэхэм ябиблиографие къыдэдгъэкӀынэуи тегупшысэ. Аскэр ищыӀэныгъэ, инаучнэ ыкӀи итворческэ гъогу къатегущыӀэрэ къэтынхэр тэгъэхьазэрых. Литературнэ-художественнэ журналитӀоу республикэм къыщыдэкӀыхэрэм, АРИГИ-м инаучнэ журналэу «Вестникым» Аскэр фэгъэхьыгъэ тхыгъэхэр къащыхэтыутыщтых.[1]
Зэпыщэхэр
[хэӀэзыхь | вики-текстым еӀаз]- ↑ Илэжьыгъэ щытхъушхо къыфихьыгъ. Адыгэ макъ.