Шапсыгъабзэ

Википедие-м щыщ
(Шапсыгъэбзэ-м къикӀыгъ)
МыкӀэ пкӀэ: зыплъыхьэн, лъыхъу

Шапсыгъэбзэр (инджылызыбзэгьэShapsug Adyghe dialect) — адыгэхэм и зы бзэ. Шапсыгъэбзэр Шапсыгъ Адыгэхэр Адыгэбзэу зэрэгущаӏэхэрэр.

Шапсыгъэбзэхэр[хэӀэзыхь | вики-текстым еӀаз]

Хьарыфмэ ямакъэхэр[хэӀэзыхь | вики-текстым еӀаз]

Шапсыгъэбзэкӏэ шыӏ хьарыф "сӏ" [sʼ][1] ыкӏи хьарыф "чъу" [t͡ʃʷ] адрэ Адыгэбзэхэмкӏэ ахэр цӏ [t͡sʼ] ыкӏи цу [t͡sʷ]. Шапсыгъэбзэмкӏи шыӏ хьарыф "цӏ" [t͡sʼ] мыфэдэ гущыӏэхэмкӏэ : цӏыфы, цӏапӏэ ыкӏи цӏашъутэ.

  • Шапсыгъэ сӏ [sʼ] ↔ цӏ [t͡sʼ] Адрэ Адыгэбзэхэр :
Инджылыбзэ Шапсыгъэбзэ Кӏэмыгуебзэ Къэбэрдеибзэ
Кириллица IPA Кириллица IPA Кириллица IPA
name сӏэ sʼa цӏэ t͡sʼa цӏэ t͡sʼa
lie псӏы psʼə пцӏы pt͡sʼə пцӏы pt͡sʼə
black шӏусӏэ ʃʷʼəsʼa шӏуцӏэ ʃʷʼət͡sʼa фӏыцӏэ fʼət͡sʼa
to yell сӏэсӏэн sʼasʼan цӏэцӏэн t͡sʼat͡sʼan цӏэцӏэн t͡sʼat͡sʼan
naked псӏанэ psʼaːna пцӏанэ pt͡sʼaːna пцӏанэ pt͡sʼaːna
wet сӏынэ sʼəna цӏынэ t͡sʼəna цӏынэ t͡sʼəna
sharp папсӏэ paːpsʼa папцӏэ paːpt͡sʼa папцӏэ paːpt͡sʼa
to lay eggs кӏьэсӏын kʲʼəsʼən кӏэцӏын t͡ʃʼət͡sʼən кӏэцӏын t͡ʃʼət͡sʼən

Шапсыгъэбзэкӏэ шыӏэх хьарыф "гь" [ɡʲ], "кь" [kʲ] ыкӏи "кӏь" [kʲʼ] адрэ Адыгэбзэхэмкӏэ ахэр хъугъэх "дж" [d͡ʒ], "ч" [t͡ʃ] ыкӏи "кӏ" [t͡ʃʼ].[2][3] Шапсыгъэбзэм иӏэх хьарыф "дж" , "ч" ыкӏи "кӏ" мыфэдэ гущыӏэхэмкӏэ : чэмы, джэмышх ыкӏи кӏалэ.

  • Шапсыгъ гь [ɡʲ] хъугъэ дж [d͡ʒ] Адрэ Адыгэбзэхэмкӏэ :
Инджылыбзэ Шапсыгъэбзэ Кӏэмыгуебзэ Къэбэрдеибзэ
Кириллица IPA Кириллица IPA Кириллица IPA
shirt гьанэ ɡʲaːna джанэ dʒaːna джанэ dʒaːna
now гьы ɡʲə джы dʒə джы dʒə
fur coat гьэдыгу ɡʲadəɡʷ джэдыгу dʒadəɡʷ джэдыгу dʒadəɡʷ
to study, to read егьэн jaɡʲan еджэн jadʒan еджэн jadʒan
game гьэгу ɡʲagʷ джэгу d͡ʒagʷ джэгу d͡ʒagʷ
bitter дыгьы dəɡʲə дыджы dəd͡ʒə дыдж dəd͡ʒ
sick сымагьэ səmaːɡʲa сымаджэ səmaːd͡ʒa сымаджэ səmaːd͡ʒa
bold шъхьэгьашъо ʂħaɡʲaːʃʷa шъхьэджашъо ʂħad͡ʒaːʃʷa
evil бзагьэ bzaːɡʲa бзаджэ bzaːd͡ʒa бзаджэ bzaːd͡ʒa
valley къолагьэ qʷalaːɡʲa къоладжэ qʷalaːd͡ʒa къуэладжэ qʷalaːd͡ʒa
that's it гьары ɡʲaːrə джары d͡ʒaːrə джары d͡ʒaːrə
noon щэгьагъо ɕaɡʲaːʁʷa щэджагъо ɕad͡ʒaːʁʷa шэджагъуэ ʃad͡ʒaːʁʷa
infidel гьаур ɡʲaːwər джаур d͡ʒaːwər джаур d͡ʒaːwər
to stand up тэгьын taɡʲən тэджын tad͡ʒən тэджын tad͡ʒən
dance угь wəɡʲ удж wəd͡ʒ удж wəd͡ʒ
  • Шапсыгъ кь [kʲ] хъугъэ ч [t͡ʃ] Адрэ Адыгэбзэхэмкӏэ :
Инджылыбзэ Шапсыгъэбзэ Кӏэмыгуебзэ Къэбэрдеибзэ
Кириллица IPA Кириллица IPA Кириллица IPA
sword кьатэ kʲaːta чатэ t͡ʃaːta
throat кьый kʲəj чый t͡ʃəj чий t͡ʃəj
chicken кьэт kʲat чэты t͡ʃatə джэд d͡ʒad
chick кьэтжъые kʲatʐəja чэтыжъые t͡ʃatəʐəja джэджьей d͡ʒadʑej
cat кьэтыу kʲatəw чэтыу t͡ʃatəw джэдыу d͡ʒadəw
glass апкь ʔaːpkʲ апч ʔaːpt͡ʃ абдж ʔaːbd͡ʒ
brushwood кьы kʲə чы t͡ʃə чы t͡ʃə
shop тукьан təkʲaːn тучан tət͡ʃaːn тучан tət͡ʃaːn
goatling кьэцӏы kʲat͡sʼə чэцӏы t͡ʃat͡sʼə
gate кьэупчъ kʲawəpt͡ɕ чэупчъ t͡ʃawəpt͡ʂ чоубжэ t͡ʃawbdʒa
cheerful кьэфы kʲafə чэфы t͡ʃafə джэху d͡ʒaxʷ
hovel кьыл kʲəl чыл t͡ʃəɮ чыл t͡ʃəɮ
humming top кьынэ kʲəna чынэ t͡ʃəna чын t͡ʃən
spleen кьэ kʲa чэ t͡ʃa чэ t͡ʃa
to spin гъэкьэрэзын ʁakʲarazən гъэчэрэзын ʁat͡ʃrazən гъэджэрэзын ʁad͡ʒarazən
  • Шапсыгъ кӏь [kʲʼ] хъугъэ кӏ [t͡ʃʼ] Адрэ Адыгэбзэхэмкӏэ :
Инджылыбзэ Шапсыгъэбзэ Кӏэмыгуебзэ Къэбэрдеибзэ
Кириллица IPA Кириллица IPA Кириллица IPA
tail кӏьэ kʲʼa кӏэ t͡ʃʼa кӏэ t͡ʃʼa
egg кӏьакӏьэ kʲʼaːkʲʼa кӏэнкӏэ t͡ʃʼant͡ʃʼa кӏэнкӏэ t͡ʃʼant͡ʃʼa
skirt кӏьэпхын kʲʼapxən кӏэпхын t͡ʃʼapxən кӏэпхын t͡ʃʼapxən
Temirgoy кӏьэмгуе kʲʼamɡʷəja кӏэмгуе t͡ʃʼamɡʷəja кӏэмгуе t͡ʃʼamɡʷəja
smithy кӏьыщ kʲʼəɕ кӏыщ t͡ʃʼəɕ кӏыщ t͡ʃʼəɕ
rope кӏьапсэ kʲʼaːpsa кӏапсэ t͡ʃʼaːpsa кӏапсэ t͡ʃʼaːpsa
gun кӏьэрахъо kʲʼaraːχʷa кӏэрахъо t͡ʃʼaraːχʷa кӏэрахъуэ t͡ʃʼaraːχʷa
long кӏьэхьы kʲʼaħə кӏыхьэ t͡ʃʼəħa кӏыхь t͡ʃʼəħ
short кӏьако kʲʼaːkʷa кӏако t͡ʃʼaːkʷa
to kill укӏьын wkʲʼən укӏын wt͡ʃʼən укӏын wt͡ʃʼən
to move away ӏукӏьын ʔʷəkʲʼən ӏукӏын ʔʷət͡ʃʼən ӏукӏын ʔʷət͡ʃʼən
key ӏукӏьыбзэ ʔʷəkʲʼəbza ӏункӏыбзэ ʔʷənt͡ʃʼəbza ӏункӏыбз ʔʷənt͡ʃʼəbz
day after tomorrow нэущымыщкӏь nawɕəməʃkʲʼ неущымыкӏ najwɕəmət͡ʃʼ
to wink енэкӏьэон janakʲʼawan енэкӏэон janat͡ʃʼawan енэкӏэуэн janat͡ʃʼawan
beard жакӏьэ ʒaːkʲʼa жакӏэ ʒaːt͡ʃʼa жьакӏэ ʑaːt͡ʃʼa
poor тхьэмыщкӏь tħaməɕkʲʼ тхьамыкӏ tħaːmət͡ʃʼ тхьэмыщкӏэ tħaməɕt͡ʃʼa
to be ashamed укӏьытэн wəkʲʼətan укӏытэн wət͡ʃʼətan укӏытэн wət͡ʃʼətan

Хьэрыф чъ ыкӏи чӏ хъугъэх ч ыкӏи кӏ Шапсыгъэбзэмкӏэ.[4]

  • Кӏэмыгуй чъ [ʈʂ] хъугъэ ч [t͡ʃ] Шапсыгъэбзэмкӏэ :
Инджылыбзэ Шапсыгъэбзэ Кӏэмыгуебзэ Къэбэрдеибзэ
Кириллица IPA Кириллица IPA Кириллица IPA
tree чыг t͡ʃəɣ чъыгы ʈʂəɣə жыг ʒəɣ
to sleep чыен t͡ʃəjan чъыен ʈʂəjan жыен ʒəjan
cold чыӏэ t͡ʃəʔa чъыӏэ ʈʂəʔa щӏыӏэ ɕʼəʔa
to run чэн t͡ʃan чъэн ʈʂan жэн ʒan
to run down ечэхын jat͡ʃaxən ечъэхын jaʈʂaxən ежэхын jaʒaxən
goat ачэ aːt͡ʃa ачъэ aːʈʂa ажэ aːʒa
number пчагъэ pt͡ʃaːʁa пчъагъэ pʈʂaːʁa бжагъэ bʒaːʁa
door пчэ pt͡ʃa пчъэ pʈʂa бжэ bʒa
door handle пчэпсы pt͡ʃapsə пчъэпсы pʈʂapsə бжэпсы bʒapsə
  • Кӏэмыгуй чӏ [ʈʂʼ] хъугъэ кӏ [t͡ʃʼ] Шапсыгъэмбзэмкӏэ :
Инджылыбзэ Шапсыгъэбзэ Кӏэмыгуебзэ Къэбэрдеибзэ
Кириллица IPA Кириллица IPA Кириллица IPA
stands under кӏэт t͡ʃʼat чӏэт ʈʂʼat щӏэт ɕʼat
sits under кӏэс t͡ʃʼas чӏэс ʈʂʼas щӏэс ɕʼas
lies under кӏэлъ t͡ʃʼaɬ чӏэлъ ʈʂʼaɬ щӏэлъ ɕʼaɬ
area кӏыпӏэ t͡ʃʼəpʼa чӏыпӏэ ʈʂʼəpʼa щӏыпӏэ ɕʼəpʼa
debt кӏыфэ t͡ʃʼəfa чӏыфэ ʈʂʼəfa щӏыхуэ ɕʼəxʷa
earth кӏыгу t͡ʃʼəɡʷ чӏыгу ʈʂʼəɡʷ щӏыгу ɕʼəɡʷ
bottom кӏэ t͡ʃʼa чӏэ ʈʂʼa щӏэ ɕʼa
strong, force кӏуакӏэ kʷʼaːt͡ʃʼa кӏуачӏэ kʷʼaːʈʂʼa кӏуащӏэ kʷʼaːɕʼa
iron гъукӏы ʁʷət͡ʃʼə гъучӏы ʁʷəʈʂʼə гъущӏы ʁʷəɕʼə
daw къуанкӏэ qʷaːnt͡ʃʼa къуанчӏэ qʷaːnʈʂʼa къуанщӏэ qʷaːnɕʼa
bumblebee кӏыбжь t͡ʃʼəbʑ чӏыбжь ʈʂʼəbʑ щӏыбжь ɕʼəbʑ
badger кӏыкъу t͡ʃʼəqʷ чӏыкъу ʈʂʼəqʷ щӏыкъу ɕʼəqʷ
dark кӏапцӏэ t͡ʃʼaːpt͡sʼa чӏапцӏэ ʈʂʼaːpt͡sʼa щӏапцӏэ ɕʼaːpt͡sʼa
to ask упкӏэн wəpt͡ʃʼan упчӏэн wəpʈʂʼan упщӏэн wəpɕʼan
gem, jewel мыкӏы mət͡ʃʼə мычӏы məʈʂʼə мыщӏы məɕʼə
clew хъукӏанэ χʷət͡ʃʼaːna хъучӏанэ χʷəʈʂʼaːna хъущӏанэ χʷəɕʼaːna
to bury кӏэтӏэн t͡ʃʼatʼan чӏэтӏэн ʈʂʼatʼan щӏэтӏэн ɕʼatʼan

Шапсыгъэбзэмкӏэ зыгорэ гушыӏахэмкӏэ мыкӏодых н [n], м [m] ыкӏи р [r] хьарыфхэр.[5]

  • Хьарыф м [m] мэкӏоды ипэу итымэ б [b], п [p], пӏ [pʼ] :
Инджылыбзэ Шапсыгъэбзэ Кӏэмыгуебзэ Къэбэрдеибзэ
Кириллица IPA Кириллица IPA Кириллица IPA
calm сабыр saːbər самбыр saːmbər самбыр saːmbər
Saturday шэбэт ʃabat шэмбэт ʃambat щэбэт ɕabat
finger ӏэпхъабэ ʔapχaːba ӏэхъуамбэ ʔaχʷaːmba ӏэпхъуамбэ ʔapχʷaːmba
toe лъэпхъабэ ɬapχaːba лъэхъуамбэ ɬaχʷaːmba лъэпхъуамбэ ɬapχʷaːmba
wide шъуабгъо ʃʷaːbʁʷa шъуамбгъо ʃʷaːmbʁʷa фабгъуэ faːbʁʷa
peel шъуапӏэ ʃʷaːpʼa шъуампӏэ ʃʷaːmpʼa фампӏэ faːmpʼa
board пхъэбгъу pχabʁʷ пхъэмбгъу pχambʁʷ пхъэбгъу pχabʁʷ
worm хьэблыу ħabləw хьамлыу ħaːmɮəw хьэмбылыу ħambəɮəw
  • Хьарыф н [n] мэкӏоды ипэу итымэ дж [d͡ʒ], ч [t͡ʃ], кӏ [t͡ʃʼ] ыкӏи д [d], т [t], тӏ [tʼ] :
Инджылыбзэ Шапсыгъэбзэ Кӏэмыгуебзэ Къэбэрдеибзэ
Кириллица IPA Кириллица IPA Кириллица IPA
egg кӏьакӏьэ kʲʼaːkʲʼa кӏэнкӏэ t͡ʃant͡ʃa кӏэнкӏэ t͡ʃant͡ʃa
sweat пкӏатӏэ pt͡ʃʼaːtʼa пкӏантӏэ pt͡ʃʼaːntʼa пщӏантӏэ pɕʼaːntʼa
flue pipe оджэкъ wad͡ʒaq онджэкъ wand͡ʒaq
rice пыдж pəd͡ʒ пынжь pənd͡ʒ
pillow шъхьатэ ʂħaːta шъхьантэ ʂħaːnta щхьэнтэ ɕħanta
thin пӏакӏэ pʼaːt͡ʃʼa пӏуанкӏэ pʷʼaːnt͡ʃʼa пӏащӏэ pʼaːɕʼa
pants гъошэгь ʁʷaʃaɡʲ гъончэдж ʁʷant͡ʃad͡ʒ гъуэншэдж ʁʷanʃad͡ʒ
fast псыкӏэ psət͡ʃʼa псынкӏэ psənt͡ʃʼa псынщӏэ psənɕʼa
shovel хьацэ ħaːt͡sa хьанцэ ħaːnt͡sa хьэнцэ ħant͡sa
blue шхъуатӏэ ʃχʷaːtʼa шхъуантӏэ ʃχʷaːntʼa шхъуантӏэ ʃχʷaːntʼa
key ӏукӏьыбзэ ʔʷəkʲʼəbza ӏункӏыбзэ ʔʷənt͡ʃəbza ӏункӏыбзэ ʔʷənt͡ʃəbza
vein лъытфэ ɬətfa лъынтфэ ɬəntfa лъынтхуэ ɬəntxʷa
heavy отэгъу wataʁʷ онтэгъу wantaʁʷ уэндэгъу wandaʁʷ
knee лъэгуаджэ ɬaɡʷaːd͡ʒa лъэгуанджэ ɬaɡʷaːnd͡ʒa лъэгуажьэ ɬaɡʷaːʑa
butterfly хьэтӏрэпӏый ħatˈrapˈəj хьэнтӏэрэпӏый ħantˈarapˈəj хьэндырабгъуэ ħandəraːbʁʷa
noise жъот ʒʷat жъонт ʒʷant
peanuts чӏыдэ t͡ʃʼəda чӏындэ t͡ʃʼənda щӏыдэ ɕʼəda
chair пхъэтӏэкӏу pχatʼakʷʼ пхъэнтӏэкӏу pχantʼakʷʼ
  • Хьарыф р [r] мэкӏоды ипэу итымэ т [t] :
Инджылыбзэ Шапсыгъэбзэ Кӏэмыгуебзэ Къэбэрдеибзэ
Кириллица IPA Кириллица IPA Кириллица IPA
corn натыф naːtəf натрыф naːtrəf нартыху naːrtəxʷ
Nart нат naːt нарт naːrt naːt нарт

Бзэхабзэ зэнымкӏырхэр[хэӀэзыхь | вики-текстым еӀаз]

Шапсыгъ -мгьэ (-mɡʲa) я -гьэ (-gʲa) ↔ Адрэ Адыгэбзэхэмкӏэ -мкIэ (-mt͡ʃa) я -кIэ (-t͡ʃa).

  • Шапсыгъ : Кӏалэр Адыгэбзэгьэ мэгущаӏэ ↔ Кӏэмгуебзэ : Кӏалэр Адыгэбзэкӏэ мэгущаӏэ
  • Шапсыгъ : Къэлэмымгьэ сэтхэ ↔ Кӏэмгуебзэ : Къэлэмымкӏэ сэтхэ

Текст[хэӀэзыхь | вики-текстым еӀаз]

Саусырыкъо гъэжъо чылапхъэр натымэ къызэрафихыжьыгъагъэр:

Натыхэр гъэжъо шIэным пылъыгъэх. Гъэжъо шIэным пылъымэ анахьыжъэу щытыгъэр

Тхьагъэлыгь арыгъэ…

— ЫсIэ къышъуиIуагъэба? — ыIуи Сэтэнае натымэ къяупкIыгъ…

—Емынэжъ иунэ тэ щыI? — аIуи натхэр кIэупкIагъэх.

Гулъытыгъуэ[хэӀэзыхь | вики-текстым еӀаз]