Меотхэр, зиххэр

Википедие-м щыщ
МыкӀэ пкӀэ: зыплъыхьэн, лъыхъу

Тиэрэ ыпэкIэ Азов хым игъунапкъэхэм адэжь ыкIи Темыр Кавказым ичIыгухэм лъэпкъ зэфэшъхьафхэр ащыпсэущтыгъэх. Ахэр- синдхэр, зиххэр, дандариихэр, тарпетхэр меотхэр ыкIи нэмыкIыбэхэр.

Меотхэр[хэӀэзыхь | вики-текстым еӀаз]

IэпэIасэу щытыгъэх, гъукIэ Iэзагъэх, дэным фэкъулаигъэх. Шъхьадж зыфэгъэзэгъэ Iофым елъытыгъэу лIакъо гъэнэфагъэ къыгъэпсыщтыгъэ. Меотхэм тхьэшIошIхъуныгъэ пытэ яIагъ.

Тыкъэзыуцухьэрэ дунаим идэхагъэ, чIыопсым инэшанэхэр ахэм лъэшэу агъэлъапIэщтыгъэх. Тыгъэми, ощхыми, шыблэми тхьэхэр яIэхэу алъытэщтыгъэ ыкIи шъхьэкIэфэныгъэ ин ахэм афашIыщтыгъэ. Умэхъыгъэ зекIокIэ-шIыкIэхэр меотхэм бэу агъэцакIэщтыгъэх. ЛIакъом цIыф нахьыжъэу хэтым мы Iофыр фагъазэщтыгъэ. ЯIахьыл-гупсэхэу лIэхэрэм тхьэлъэIухэр атрашIыхьэщтыгъэх.ЧIыгур атIыщти, зидунай зыхъожьыгъэ цIыфыр утIыIугъэу ащ чIалъхьэщтыгъэ. ЯтIэр тырамытэгъожьызэ хьап-щып зэфэшъхьафхэр ащ ралъхьэщтыгъэх- лагъэхэр, Iашэхэр, щыгъынхэр. Адырэ дунаим мыхэр лIагъэм къыщыфэфедэщтхэу алъытэщтыгъэ. Тхэмэфэ заулэ, е мазэ зытешIэкIэ, дунаим ехыжьыгъэр зыщычIатIагъэ чIыпIэм дэжь щызэрэугъоищтыгъэх ыкIи зэрэIыгъыхэу хъураеу къакIухьэзэ гъыбзэхэр къаIощтыгъэх ыкIи гъыщтыгъэх.

Меотхэм ятхьэ закъоу алъытэщтыгъэр тыгъэм , машIом, нэфынэм ыкIи фабэм ятхь ары. ЩыIэныгъэм мыхэр ылъапсэхэу аIощтыгъэ ыкIи лъэшэу агъэлъапIэщтыгъэх. ЦIыфэу лIагъэм ихьадэ краскэ плъыжь тыракIэщтыгъэ, машIом ышъо ар зэрэфэдэм пае.

Кавказым икъежьапIэ икъушъхьэхэм ыкIи ичIышъхьашъохэм меотхэр ащыпсэущтыгъэх. Къушъхьэхэм ахэсхэм шыхэр бэу яIагъ, чIыгулэжьыным пылъыгъэх. Шъофхэм ащыпсэущтыгъэ меотхэр былымхъуныр ары зыфэгъэзэгъагъэхэр. Джащ фэдэу унэгъо хъызмэтым изылъэныкъо шъхьаIэу пцэжъые ешэныр щытыгъ.

Сарматхэр[хэӀэзыхь | вики-текстым еӀаз]

Тиэрэ ыпэкIэ апэрэ илъэс минным къыубытрэ уахътэм Каспийскэ хым итемыр нэпкъхэм къарэкIыхэшъ, Пшызэ шъолъыр ичIыгухэм ираныбзэ зыIулъ сарматхэм ялъэпкъхэр къарэхьэх. Ахэр ренэу зэпэуцужьыщтыгъэх, зэзаощтыгъэх пэщэныгъэр аубытыным фэбанэхэу. Азыфагу къихьэрэ зэгурымыIоныгъэхэм ыпкъ къикIэу, сарматхэр гощыгъэ хъугъэх. Анахь куп инэу щыIагъэхэм ащыщых- аорсхэр, сиракхэр, аланхэр, роксоланхэр, языгхэр. ЯплIэнэрэ лIэшIэгъум Пшызэ шъолъыр къыпыщылъ чIыгухэм меотхэр япчъагъэкIэ бэ хъухэу къарэтIысхьэх.ШIэныгъэлэжьхэм къызэратхырэмкIэ, сарматхэр IашэкIэ зэонхэм лъэшэу фэIэзагъэх, Iэшэ лъэпкъ зэфэшъхьафэу яIагъэр мэкIагъэп. Джащ фэдэу шым тесыным ахэр фэкъулаигъэх.

Фэдэ гъунэгъу щынагъохэр зэряIэр къазгурэIом, меотхэм нахь зыкъагъэгъунэжьэу,зэкъотхэу псэунхэу аублагъ.Хэбзэгъэуцугъэхэр, шэн-хэбзэ зэхэтыкIэхэр зыфагъэнэфэжьыгъэх, дзэхэр агъэпсыгъэх, ахэм япащэхэри къыхахыгъэх.

Iашэхэу меотхэм ашIыщтыгъэхэр сарматхэм яехэм ягъэпшагъэмэ, нахь пытагъэх. Ау Iэшэ закъом къыухъумэщтхэу меотхэм алъытэщтыгъэп. Мамыр гухэлъхэр зиIэу ахэм къахахьэщтыгъэ цIыфым сыдигъуи дахэу пэгъокIыщтыгъэх, агъашхэщтыгъ, шIухьафтынхэр фашIыщтыгъэх, зыщыпсэущт уни ратыщтыгъэ. Ау хымэ цIыфэу ядэжь къеблэгъагъэм мыхъо- мышIагъэхэр ыгу илъхэу зегуцафэхэкIэ, ащ пэуцужьыщтыгъэх. Пыйхэм япчъагъэ бэ зыхъукIэ, ащ лъыпытэу ахэм ябэнынхэу меотхэм амал яIагъэп, ау сыд фэдиз уахътэ тешIагъэми, яфэшъуашэр ахэм арагъэгъотыжьыщтыгъэ.Ащыщ къаукIыгъэмэ, ащ фэдэ къабзэу адэзекIожьыщытыгъэх. Анахь лъэшэу пыир загъэпщынэщтыгъэр-меотэу лIагъэм икъэхалъэ зыгорэ зырашIэкIэ ары. Фэдэ бзэджэшIагъэ зезыхьэрэр аукIыщтыгъэ, ышъхьэ паупкIыти , хьадэр агъэстыжьыщтыгъэ.

Зыгу хагъэкIыгъэ меотым джэуап аритыжьынэу игъо имыфэу дунаим зехыжьыкIэ, мы пшъэрылъыр иIахьылхэм агъэцэкIэжьын фэягъ. Пыир щэIэфэ меотыр "лIагъэхэм ядунай" ихьан ымылъэкIыщтэу алъытэщтыгъэ. Ащ мэхьанэшхо зэрэратырэм къыхэкIэу, лIагъэм гухэлъэу иIагъэр игупсэхэм нахь псынкIэу зэрагъэцэкIэщтым пылъыгъэх.

Сарматхэрмрэ меотхэмрэ язэфыщытййIэхэр[хэӀэзыхь | вики-текстым еӀаз]

Меот дзэ дипломатием зэфэхьысыжь гъэнэфагъэхэр фэхъугъагъэх. ЛIэшIэгъуищым къыкIоцI меотхэмрэ сарматхэмрэ якультурэхэр зэхахьэх, охътабэрэ мы лъэпкъхэр зэгурыIохэу зэрэзэдэпсэугъэм ар иушъхьагъоу плъытэн плъэкIыщт.КъыкIэлъыкIорэ илъэсхэм сарматхэм яфэмэ-бжьымэхэр меотхэм къатехьэхэу ыублагъ. Тиэрэ ыпэкIэ ятIонэрэ лIэшIэгъум ыгузэгухэм адэжь меотхэм агъэфедэрэ Iэмэ-псымэхэм сармат Iашэхэр, хьакъу-шыкъухэр, чIыгур зэралэжьырэ пкъыгъохэр къахэхьэх. Джащ фэдэу , лIагъэр зэрагъэтIылъырэ шэн-хабзэхэр зэхъокIых.

Ау мыщ дэжьым сарамтхэм ягупшысэхэм меотхэм ятхьэшIошIхъуныгъэ зэщагъакъорэп.

Сиракхэр меотхэм къахэтIысхьэхэу зырагъажьэкIэ, меотхэм яшэн зызэблехъу.

Синдхэр[хэӀэзыхь | вики-текстым еӀаз]

Синдхэр- меотхэм язылъэпкъ анахь инхэм ащыщыгъэх. Тиэрэ ыпэкIэ апэрэ лIэшIэгъум икъежьэгъухэм къащыублагъэу Таманскэ хыгъэхъунэ ныкъом ыкIи хы шIуцIэ Iушъом итемыр-тыгъэкъокIыпIэ щыпсэущтыгъэх. Тиэрэ ыпэкIэ ятфэнэрэ илъэсишъэм синдхэм якъэралыгъо агъэпсы, СиндикэкIэ ащ еджэх. Мы къэралыгъом икъэлэ шъхьаIэ Синдика фаусы. (джырэ уахътэм Анапэ зыфаIорэр). Меотхэм афэдэу синдхэр чIыгулэжьыным, былымхъуным, пцэжъые ешэным пылъыгъэх, IэшIэгъэ зэфэшъхьафхэр ашIынхэм фэIэзагъэх. Синдикэр- гъэпщылIэкIо къэралыгъоу щытыгъ. Тиэрэ ыпэкIэ 480-рэ илъэсым грек къалэхэу Керченскэ хыдэкIыпIэм инэпкъыхэм аIутыгъэхэр зэхэхьэхи, зы къэралыгъо зашIыгъ. Боспорскэ царствэкIэ ащ еджагъэх. Ащ игупчэу хъугъэ-Пантикалей.

Синдхэр Боспорскэ къалэхэм сатыу адашIыщтыгъэ. Синдхэм ябэдзэрхэм, яурамхэм грек сатыушIэхэр бэу атеплъэгъон плъэкIыщтыгъэ. Хьалыгъур, коцыр, щэр, пхъэшъхьэ-мышъхьэхэр ахэм аращэщтыгъэ. Бэдзэрхэм грекхэм пщылIхэр ащащэфыщтыгъэ.

Синдикэм иунэхэм грекхэм ашIыгъэ амфитеатрэ ашъхьащытыгъ. Къэгъэлъэгъон зэфэшъхьафхэр, бэнэнхэр ащ щыкIощтыгъэх. Щыгъур, санэр, шэкIхэр грекхэм Синдикэм аригъэгъотыщтыгъэ.Грекхэм язекIокIэ-шIыкIэхэр, ящыгъынхэр, яIашэхэр псэупIэхэр зэрагъэпсырэ шIыкIэхэр синдхэм къызфагъэфедэщтыгъэх. Греческэ живописым ыкIи скульптурэм яшъэфхэр синдхэм къызIэкIагъахьэщтыгъэ.

Синдикэр аштэнышъ, греческэ хэгъэгу агъэпсыныр мы уахътэм боспорскэ пащэхэм гухэлъэу зыдаIыгъыгъ. Ащ пае синдхэм адашIыщтыгъэ зэдэгущIэгъухэм яшIуагъэ къызэмыкIом, 479 илъэсым грек дзэхэр Синдикэм ихьагъэх. КъызэратхыжьырэмкIэ, "зы мафэ горэм, нэфшъагъом, Синд къухьэуцупIэм инэпкъыхэм грек дзэхэм якъухьэхэр къаIухьагъэх. Синдикэм ицIыфхэм ахэр къызалъэгъум, шIэхэу къызэрэугъоигъэх ыкIи къалэм икъэлапчъэхэр пытэу зэфашIыгъэх. Синдхэм ящыгъынхэр ащыгъхэу къалэм дэсыгъэ бзэджашIэхэр ухъумакIохэм атебанэхи, къэлапчъэр къызэIуахыгъ. Синдикэм чIэнэгъэ инхэр ышIыгъэхэу щэджагъом аштагъ..." Синдхэм якуп инхэм ыкIи нэмыкI меотхэм Синдикэр къаIахыжьынэу грекхэр зэп зэрэфежьагъэхэр. Зэпэуцужьхэм апкъ къикIэу къалэр лъэшэу зэхэкъутагъэ хъугъэ. Ащ ычIыпIэ грекхэм ежьхэм якъалэ агъэпсыгъ ыкIи ащ Горгипия фаусыгъ.

Синдикэр зызэхэзым, меотхэмрэ хы шIуцIэм инэпкъхэм якъокIыпIэ лъэныкъокIэ псэущтыгъэхэ зиххэмрэ зэкъоуцохэу аублагъ. ЗихыкIэ грекхэр ахэм яджэщтыгъэх, ау боспор тхыгъэхэм гущыIэу АDZAHA ащыолъэгъу , адыгэ "адзэхэм" ар фэд.

("дзэхэр", е "дзэ лъэпкъ"). Зиххэм мы цIэр зэраIожьыщтыгъэнкIи хъун. Уахътэ тешIэ къэс гущыIэу "адыгэ" хъужьыгъэу плъытэн плъэкIыщт. НэмыкI еплъыкIэу щыIэмкIэ, адыгэ цIэр къызхэкIыгъэр тыгъэм шъхьашъэ зэрэфашIыщтыгъэр ары. Джащ фэдэу ыпэкIэ аIощтыгъэ "а-дыгъэ" -тыгъэм илъэпкъ. Итальянскэ ыкIи греческэ тхыгъэхэм къызэратырэмкIэ, цIэу "зихи" зыфиIорэр адыгэхэм я I5-нэрэ лIэшIэгъум нэс араIощтыгъэ. Адыгэхэм ятарихъ зыугъоищтыгъэ Интериано мыщ фэдэу къетхы: "итальянскэ, греческэ ыкIи латиныбзэкIэ зихкIэ ахэм яджэх, татархэм ыкIи тыркухэм черкес аIо, ежьхэм адыг зэраIожьы".

438-рэ илъэсым нэс меотхэм ыкIи грекхэм азыфагу зэпэуцужьыныгъэхэр къетаджэх. Меотхэр боспор къалэхэм атебэнэ зэпытых. 438-рэ илъэсым Боспор къэралыгъом меотхэм къахэкIыгъэ Спарток I ипащэ мэхъу. Ар къызыкIуагъэм къыщыублагъэу зиххэмрэ грекхэмрэ азыфагу итыгъэ заохэр зэпэух.

Боспорымрэ меотхэмрэ ясатыу зэпхыныгъэ нахь мэпытэ. Боспор къалэхэм хьалыгъур меотхэм арагъэгъоты, ижъырэ Грецием икъалэхэм, джащ фэдэу Афинэ мы гъомлапхъэр щыIуагъэкIы. Ижъырэ грекхэм якультурэ меотхэм къахэхьэ. Греческэ дзэ Iашэхэр, дышъэхэр, тыжьынхэр агъэфедэрэ Iэмэ-псымэхэм ащыщ мэхъух.

Зиххэр[хэӀэзыхь | вики-текстым еӀаз]

ЯтIонэрэ лIэшIэгъум зихыпщэу Стахемфак, зиххэм яеплъыкIэхэр ыгъэпытэным фэшI, Римскэ императорым иунэIут фэдэу зыкъегъэлъагъо. Зих пщыхэм бзылъфыгъэ купхэр агъэпсых, къэралыгъо зэфэшъхьафхэм къаращырэ бзылъфыгъэ шъэ пчъагъэ ахэм ащэпсэу.

Меот лъэпкъхэм зиххэм нахь пэблагъэ зафашIы. Ахэм афэдэу былымхъуным, чIыгулэжьыным, пчэжъые ешэным зиххэр пылъых. Джащ фэдэу сэнашъхьэ алэжьыным игъэкIотыгъэу ыуж ехьэх. КъухьэшIыными зиххэм хэшIыкI ин фыряIагъ. Хым итхьэу Хьатх исурэтхэмкIэ ахэр агъэкIэракIэщтыгъэх.

Зихием гъэпщылIэныр щылъэшыгъ. УнэIутхэу къаубытыхэрэр Боспор къалэхэм ащащэщтыгъэх. Тиэрэ ыпэкIэ апэрэ лIэшIэгъум Понтийскэ царствэм иIэпыIэгъу Зиххэр щэгугъух. Зэрэтыгъощтыгъэхэм ыкIи ягъунэгъухэм зэратебанэщтыгъэхэм къыхэкIэу , дышъэхэр зиххэм бэу яIагъэх.