Jump to content

Хьатыкъуайхьаблэ

Википедие-м щыщ
Хьатыкъуае
köy (Türkiye)
КъэралТыркуе ХэӀэзыхь
РайонБозююк ХэӀэзыхь
СыхьатUTC+03:00, TRT ХэӀэзыхь
Координатхэр39°52′25″N 30°11′49″E ХэӀэзыхь
Поштэ Нэшъан11300 ХэӀэзыхь
Map

Хьатикъуайхьаблэ[1][2] (ТыркубзэкIэ: "Poyra" (Пойра)) — Тыркуем ит Биледжик провинцием (илым) и Бозюйук районым (илчем) хэт къуаджэ.[1][3][4] Къуаджэм нэбгырэ 128-рэ дэс (2024).[5] Къуаджэм нахьыбэмкIэ адыгэ лъэпкъым щыщ хьатикъуайхэр дэсхэ.[2]

Тарихъыр

[хэӀэзыхь | вики-текстым еӀаз]
Осман архивхэм: Пойра къуаджэр зэхазыщагъэхэм ащыщэу Ешгаркъо Исхьакъ Эфэнди имам шахьадэт тхылъыр.[1][2]

Хьатикъуай лъэпкъым ихэгъэщыныгъ

[хэӀэзыхь | вики-текстым еӀаз]

Къуаджэр зэхазыщагъэхэр лъапсэкIэ Адыгэ Хэкум щыIэгъэ Хьатикъуай Пщыгъом къарыкIыгъэх, ахэм ащыщыбэр Хьанапщэхьаблэ зыцIэ къуаджэмрэ ащ игъунэгъу къуаджэхэмрэ щыщыгъэх.[2] Хьатикъуайхэми, нэмыкI адыгэхэм афэдэу, Урыс-Адыгэ Заом ыкIи ащ щыщ хъугъэ Адыгэ ЛъэпкъыгъэкIодым зэраршхо къарарэкIыгъ. Урыс дзэ мурадхэм атетэу адыгэ къуаджэхэр зэпымыоу зэхакъутагъэх ыкIи ащ дэс цIыфхэр аукIыгъэх, ыкIи адыгэхэм пэуцужьын амал нахь макIэ яIэ хъугъэ.[6] 1851-рэ илъэсым и мэкъуогъу мазэ, Хьатикъуай Пщыгъом ипащэу пщы Чэрчаныкъо Джанджэрый, урыс дзэкIолIхэм азыфагу и "шэн дахэкIэ" цIэрыIоу щытыгъэ урыс генерал Заводовскэм зэпхыныгъэ дишIыгъ, хьатикъуай лъэпкъыр къагъэнэнэу (амыукIынэу) къылъэIузэ заор зэтегъэуцыгъэнэу къыриIуагъ. Генерал Заводовскэр мы лъэIухэм яразы хъугъэ, ау мы унашъор шъолъырыр адыгэхэм чIагъэкъэбзэнэу шIоигъогъэ ипащэхэм ямурадхэм апэуцужьыщтыгъ. Джанджэрый иуж къыкIугъэ пщэу Чэрчаныкъо Индар, заор зэтегъэуцыгъэныр ыухъумагъ.[7][8][9] Аущтэу щытми, 1854-рэ илъэсым ичъэпыо мазэ, урыс дзэхэр Хьатикъуай шъолъырым теуагъэх, пщым икъуаджэ зэхакъутагъ ыкIи хьатикъуай чIыгухэр зэтракъутагъэх, мэкъухэр, хьэцэ-пIэцэхэр ыкIи кIымафэм пае агъэхьэзырыгъэ ерыскъыхэр зэпымыоу астыгъэх. НэмыкI хьатикъуай къуаджэхэри къагъотыхи астыгъэх.[10] 1863-рэ илъэсым, къелыгъэ хьатикъуайхэр куп цIыкIухэу агощыгъэх ыкIи гъэпшъкIэкIэ бжъэдыгъу лъэпкъым пае зэхащагъэ къоджэ инхэм арагъэтIысыкIыгъэх.[11] Хьатикъуай чылэхэр зэбгырыкIыгъэх, лъэпкъыр картэм (шIыпIэтхыпхъэм) щыкIодыжьыгъ.[12] Ахэм ащыщыбэр Осман Империем, джащ фэдэу Булгариемми, рагъэкощыгъэх.[13]

Пойра зэрахащагъэр

[хэӀэзыхь | вики-текстым еӀаз]

Апэрэ кощыныгъэшхом иуахътэ, къуаджэр зэхазыщагъэхэр псыфабэ къухьэхэмрэ (пароходхэмрэ) шъыхьэ къухьэхэмрэкIэ кIогъагъэх, ыкIи непэрэ Булгарием хэт Варна Санджакым и Балчык шъолъыр (район) инышэпIэ чIыпIэм (пристаным) къыщетIысхьагъэх. Ахэр Башсагълыкъ къуаджэм щытIысыгъэх, ыкIи ащ илъэс 17-рэ щагъэкIогъ.[2] Булгарием ис адыгэхэм япчъагъэр нэбгырэ мин 150 фэдизэу алъытэщтыгъ.[14]

1877–1878 илъэсхэм щыIэгъэ Урыс-Тырку Заом иуахътэ, тырку дзэм адыгэхэр хабзэм хэмыт шуудзэ куупхэу къигъэфедагъэх. 1877-рэ илъэсым игъэмафэ, нахьыбэмкIэ адыгэ шуудзэ куупхэр Нова Загора заом тыркумэ ялъэныкъоу хэлэжьагъэх. Булгарием ис адыгэхэр 1876-рэ илъэсым щыIэгъэ Булгар Къэтэджыныгъэм лъэшэу апэуцужьыгъэх; Косово адыгэхэри Булгарием ис адыгэхэм къахэхьагъэх.[15][16] Еуропэ къэралхэми ялъэныкъокIэ адыгэхэр мы шъолъырым икIынхэу къафагъэуцугъ (унашъо къашIыгъ).[17] Ащ къыхэкIыкIэ, 1877-1878 илъэсхэм щыIэгъэ Осман-Урыс Заом Осман Империер зыщытекIодым ужым, мы чылэр ятIонэрэ гъэпшъкIэ хэгъэкощыныгъэм хэфагъ. КъакIухьэрэ дзэхэм къапхъуатэу, 1878-рэ ыкIи 1881-рэ илъэсхэм азыфагу чIыгу гъогумкIэ къакIохи, апэрэмкIэ Инегёл (İnegöl) игъунэгъу чIыпIэхэм щытIысынхэу пылъыгъэх. Къэкощыгъэхэр Инегёл шъолъырым иклимат зэтесэнхэр къин къафэхъугъ, ащ къыхэкIыкIи джыри зэ кощынхэу хъугъэх. 1881-рэ илъэсым Биледжик провинцием (илым) кощыгъэх ыкIи Бозюйук районым (илчем) хэтэу Пойра къуаджэр официальнэу зэхащагъ.[2]

Къуаджэм апэрэмкIэ Хьатикъуайхьаблэ фаусыгъагъ, ащ дэсхэр къызхэкIыгъэ хьатикъуай лъэпкъымрэ Хьатикъуай Пщыгъомрэ ацIэкIэ.[2] Аущтэу щытми, Республикэм иапэрэ илъэс 30-м иуахътэ, географ чIыпIэцIэхэр тырку ашIынхэм (тыркуцIэкIэ зэблэхъуным) зэпымыоу пылъыгъэх.[18][19][20] ТыркубзэкIэ щымыт ыкIи "Iае" чIыпIэ ыкIи къуаджэ цIэхэр, адыгэ цIэхэри ахэтэу, зэблэхъугъэх.[21][22] Тырку Республикэр зэхащагъэ ужым, 1928-рэ илъэсым, къэрал хабзэмкIэ къуаджэм ицIэу "Пойра" (Poyra) фаусыгъ, ащ тыркубзэкIэ "шэрхъ гупчэ" къикIы.[1][4][23]

Шэн-хабзэр

[хэӀэзыхь | вики-текстым еӀаз]

Къуаджэм нахьыбэмкIэ адыгэ шэн-хабзэхэр зехьэ. Къуаджэм Балкан тыркухэри дэсхэ, ахэр румели тыркубзэм нэмыкIэу адыгабзэкIи мэгущыIэх.

ЦIэрыIохэр

[хэӀэзыхь | вики-текстым еӀаз]

Географие

[хэӀэзыхь | вики-текстым еӀаз]

Биледжик къалэ гузэгум 140 км, Бозююк районым 40 км гъогу щыӀ.

Къуаджэм ис цӀыфхэр

[хэӀэзыхь | вики-текстым еӀаз]
Илъэсхэм тетэу къуаджэм ис цӀыфхэр
2022 139[24]
2021 140[24]
2020 146[24]
2019 149[24]
2018 148[24]
2017 136[24]
2016 152[24]
2015 159[24]
2014 155[24]
2013 176[24]
2012 183[24]
2011 199[24]
2010 217[24]
2009 220[24]
2008 239[24]
2007 233[24]
2000 279[25]
1990 409[26]
1985 352[27]
1965 716[28]

Сурэтхэр

[хэӀэзыхь | вики-текстым еӀаз]

Зэпыщэхэр

[хэӀэзыхь | вики-текстым еӀаз]
  1. 1 2 3 4 Yılmaz, Kurulay. 2018. Bozüyük Çerkes Köyleri. Istanbul: Tunç Yayıncılık. ISBN 978-605-2291-27-6.
  2. 1 2 3 4 5 6 7 July-August 2004. Balkanlarda Çerkes İzleri. Nart, issue 38. Ankara: Kafkas Dernekleri Federasyonu. p. 49. ISSN 1302-2539.
  3. ↑ Köy. Turkey Civil Administration Departments Inventory. URL: https://web.archive.org/web/20150706215822/https://www.e-icisleri.gov.tr/Anasayfa/MulkiIdariBolumleri.aspx
  4. 1 2 Şıble, Ferhatıko. 2022. Batı Çerkesya'nın Türkiye'deki evlatları. APRA. ISBN 978-605-71993-1-7. URL: https://books.google.com/books?id=fbz7zwEACAAJ
  5. ↑ URL: https://bilecik.gov.tr/2024-yili-adrese-dayali-bilecik-ili-ve-ilceleri-nufusu#
  6. ↑ Richmond, Walter. 2013. The Circassian Genocide. Rutgers University Press. ISBN 978-0-8135-6067-0. URL: https://www.jstor.org/stable/j.ctt5hjc6s
  7. ↑ Хотко, Самир Хамидович. 2015. Открытие Черкесии: Картографические источники XIV—XIX вв. Майкоп: ОАО «Полиграф-ЮГ». Глава 6. Земли Черкесии. Населенные пункты и топонимика, p. 114. ISBN 978-5-7992-0829-5.
  8. ↑ Khotko, S. Kh. 2015. Otkrytie Cherkesii: kartograficheskie istochniki XIV--XIX vv. = The discovery of Circassia. Maĭkop: Poligraf-I︠U︡g. ISBN 978-5-7992-0829-5.
  9. ↑ Чедия А.Р. February 2018. Этническая ситуация на Западном Кавказе по представлениям османов (на примере документа османского архива Hatt- Hatti hümayün 1104/ 444590- Y). Genesis: Исторические Исследования, vol. 2, issue 2, pp. 102–113. DOI: 10.25136/2409-868X.2018.2.25306. ISSN 2409-868X. URL: http://nbpublish.com/library_read_article.php?id=25306
  10. ↑ Хотко, Самир Хамидович. 2015. Открытие Черкесии: Картографические источники XIV—XIX вв. Майкоп: ОАО «Полиграф-ЮГ». Глава 6. Земли Черкесии. Населенные пункты и топонимика, p. 114. ISBN 978-5-7992-0829-5.
  11. ↑ Kandor, Ruslan Sultanovich. 2020. Процесс инкорпорации традиционных форм управления адыгов (черкесов) Северо-Западного Кавказа в структуры российской административно-политической системы (XIX – начало XX в.) [The Process of Incorporation of Traditional Forms of Governance of the Adyghes (Circassians) of the North-West Caucasus into the Structures of the Russian Administrative-Political System (19th – early 20th Centuries)]. Doctor of Historical Sciences Dissertation. Maikop: Maikop State Technological University. URL: https://diss.unn.ru/1049
  12. ↑ Richmond, Walter. 2013-04-09. The Circassian Genocide. Rutgers University Press. ISBN 978-0-8135-6069-4. URL: https://books.google.com/books?id=LHlwZwpA70cC
  13. ↑ Richmond, Walter. 2013. The Circassian Genocide. Rutgers University Press, back cover. ISBN 978-0-8135-6069-4. URL: https://books.google.com/books?id=LHlwZwpA70cC
  14. ↑ Irechek, Konstantin. Константин Иречек посочва, че черкезите в България преди 1878 г. са 150 000 души, като обръща внимание на факта, че мъжкото население в Северна България сред кавказците, освен санджаците Ниш, Търново и София е 30 573 души.
  15. ↑ Urhan, Vahit Cemil. Kosova'ya Yapılan Çerkes Göçü ve İskânı (1864–1865). Trakya Üniversitesi, Balkan Araştırma Enstitüsü. URL: https://belleten.gov.tr/tam-metin/3673/tur
  16. ↑ Noel Malcolm, Kosova: Balkanları Anlamak İçin, çev. Özden Arıkan, Sabah Kitapları, İstanbul 1999
  17. ↑ İsmail Hakkı Uzunçarşılı, "Tersane Konferansının Mukarreratı Hakkında Şûra Mazbatası", İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Tarih Dergisi, VI/9 (1954), s. 125., Dipnot: 2.
  18. ↑ Nişanyan, Sevan. 2010. Adını unutan ülke: Türkiye'de adı değiştirilen yerler sözlüğü. 1. edition. İstanbul: Everest Yayınları. ISBN 978-975-289-730-4.
  19. ↑ Sahakyan, Lusine. 2010. Turkification of the Toponyms in the Ottoman Empire and the Republic of Turkey. Montreal: Arod Books. ISBN 978-0-9699879-7-0. URL: https://www.ararat-center.org/upload/files/Toponym_Lusine.pdf
  20. ↑ Öktem, Kerem. 2003. Creating the Turk's Homeland: Modernization, Nationalism and Geography in Southeast Turkey in the late 19th and 20th Centuries. Harvard: University of Oxford, School of Geography and the Environment, Mansfield Road, Oxford, OX1 3TB, UK. URL: https://web.archive.org/web/20131109123500/http://arsiv.setav.org/ups/dosya/13204.pdf
  21. ↑ 16 August 2009. 28 BİN YERİN İSMİ DEĞİŞTİ, HANGİ İSİM HANGİ DİLE AİT? KentHaber. URL: https://web.archive.org/web/20120810003041/http://www.kenthaber.com/Haber/Genel/Dosya/gundem/28-bin-yerin-ismi-degisti,-hangi-isim-hangi-dile-ait-/98d48e23-0060-4d49-88ce-3f28d5e94332. Quote: Ayşe Hür, Demokrat Parti döneminde oluşturulan kurul için şöyle diyor: "Bu çalışmalar sırasında anlamları güzel çağrışımlar uyandırmayan, insanları utandıran, gurur incitici yahut alay edilmesine fırsat tanıyan isimler, Türkçe de olsalar değiştirildi. İçinde 'Kızıl', 'Çan', 'Kilise' kelimeleri olan köylerin isimleri ile Arapça, Farsça, Ermenice, Kürtçe, Gürcüce, Tatarca, Çerkezce, Lazca köy isimleri 'bölücülüğe meydan vermemek' amacıyla değiştirildi."
  22. ↑ Bayir, Derya. 2013. Minorities and Nationalism in Turkish Law. Ashgate, pp. 106–108. ISBN 9781409420071.
  23. ↑ Sevan Nişanyan. Nişanyan Yeradları - Türkiye ve Çevre Ülkeler Yerleşim Birimleri Envanteri. Index Anatolicus. URL: https://www.nisanyanyeradlari.com/
  24. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 Bilecik Bozüyük Poyra Köy Nüfusu
  25. ↑ Poyra Köyü
  26. ↑ 1990 Genel Nüfus Sayımı İdari Bölünüş
  27. ↑ 1985 Genel Nüfus Sayımı İdari Bölünüş
  28. ↑ 1965 Genel Nüfus Sayımı İdari Bölünüş
"https://ady.wikipedia.org/w/index.php?title=Хьатыкъуайхьаблэ&oldid=17118" - м къикӀыгъ