Jump to content

Адыгэй

Википедие-м щыщ

Адыгэ Республикэ
Республика Адыгея

Адыгэ Нып Адыгеим итамыгъ
[[File:Map of Russia - Template:Type subject RU%20of%20Map of Russia - Adygea.svgTemplate:Type subject RU (2008-03).svg|350px|Республикэ Адыгэ на карте России]]
Къэрал уэрэд: «Адыгеим икъэрал орэдыр»
Къалэ нэхьышъхьэр Мыекъуапэ
И инагъыр

- Псори
- % псым иубыдыр

80-нэ

7 600 км²
5,7

Джылэр

- Псори
- Джылэм и Ӏувагъыр

74-нэ

443 043[1] цӀыху (2010)
58,3 цӀыху/км²

ВРП

- Зэхэту, иджырей уасэхэмкӀэ
- ЦӀыхум техуэр

76-нэ

29,1 млрд. руб. (2007)
66 мин руб.

Федерал куейхэр Ипшъэ
Эконом куейхэр Ишъхъэрэ Къаукъаз
Нэхъышъхьэбзэр адыгабзэ, урысыбзэ
ЛIышъхьэ КъумпӀыл Мурат
Правительствэм и Тхьэматэ КъумпIыл Мурат
Хабзэр къыдэзгъэкӀ тхьэматэр Иванов, Анатолий Джэрджэ ыкъо
УФ-м и къэралым и кодыр 01
Зэманыгъуэр UTC {{{FSUTC}}}

Адыгэ Республик (урысыбзэгьэРеспублика Адыгея), АдыгейУрысые Федерацием хэтэу республик, Къыблэ Шъолъыр Округым хахьэ.

Краснодар краимкIэ къэухъурэигъэ.

Республикэм икъэлэ шъхьаIэр къалэу Мыекъуапэ. Мыщ нэбгырэ минишъэрэ тIокIищрэ пшIыкIуйрэм ехъу щэпсэу.

Адыгеим республикэ статусыр минрэ шъибгъурэ тIокIиплIрэ пшIыкIузрэ илъэсым иIэ хъугъэ. ЛIышъхьэрэ къэралхасэрэ хадзыгъ. Джы Адыгеим нып, гимн, тамыгъэ иIэх. Гъэтхапэм ипшIым минрэ шъибгъурэ тIокIиплIрэ пшIыкIутфрэ илъэсым Конституциер аштагъ. Адыгэир цIыф лъэпкъыбэ зыщыпсэурэ республик. Мыщ зэгурыIохэу урысхэр, адыгэхэр, ермэлхэр, нэгъойхэр, курдхэр, урымхэр, чэчэнхэр ыкIи нэмыкIхэр щэпсэух.

Географие[хэӀэзыхь | вики-текстым еӀаз]

Адыгэ Республикэм ичIыгъурышъо

Адыгэ Республикэм ичIыопс баи, даxэ. Мыщ къушъхьэхэр, мэзхэр, псыхъохэр бэу итых.

Псыхэр[хэӀэзыхь | вики-текстым еӀаз]

Къушъхьэхэр[хэӀэзыхь | вики-текстым еӀаз]

Тарихъыр[хэӀэзыхь | вики-текстым еӀаз]

Адыгеим республикэ статусыр минрэ шъибгъурэ тІокІиплІрэ пшІы-кІузрэ илъэсым иІэ хъугъэ. Гъэтхапэм ипшIым минрэ шъибгъурэ тІокІиплІрэ пшІыкІутфрэ илъэсым Конституциер аштагъ.

Административ зэхэтыкI[хэӀэзыхь | вики-текстым еӀаз]

Адыгэ Республикэм къэлитIу ит. Ахэр: Мыекъуапэ ыкIи Адыгэкъал. Республикэр райониблэу зэтеутыгъэ. Ахэр: Джэджэ, Кощхьэблэ, Красногвардейскэ, Мыекъопэ, Тэхъутэмыкъое, Теуцожь ыкIи Шэуджэнхьэблэ районхэр. Районхэм ягупчэхэр — станицэу Джаджэр, чылэу Кощхьабл, станицэу Красногвардейскэр, поселкэу Тульскэр, чылэу Тэхъутэмыкъуай, чылэу Пэнэжьыкъуай, чылэу Хьакурынэхьабл.[2]

Адыгэ Республикэм и президентхэр[хэӀэзыхь | вики-текстым еӀаз]

Охабзэр[хэӀэзыхь | вики-текстым еӀаз]

Адыгеим иклимат фабэ ыкIи шынэ. Хы ШIуцIэмрэ Кавказ къушъхьэхэмрэ климат изытеткIэ мэхьэнэшхо яI. Хы ШIуцIэм жьыр къегъэфабэ, къегъэшынэ. Кавказ къушъхьэхэм ощхыр къезыхьакIрэ жьыбгъэхэр Адыгеим къыщагъэуцух ыкIи ащ къыхэкIэу ощхыбэ къытфещхы. Адыгеим иклимат мэкъумэщ IофшIэнхэр пшIэнхэмкIэ къекIоу щыт. Илъэсым мэфэ шъитIум ехъу фабэу хэт. Бжыхьэм фабэ, огъу. Бжыхьэр Iоныгъо мазэм щегъэжьагъэу тыгъэгъазэм нэс еты. Адыгеим икIымафэхэр чъыIэ дэдэхэп. Гъатхэр мэзаем ыкIэм е гъэтхапэм икъихьэгъум къежьэ. Чъыгхэр къэтIэмых. Гъэмафэр фэбэ дэд ыкIи кIыхьэ.

ЧIыопс[хэӀэзыхь | вики-текстым еӀаз]

Адыгеим ичIыопс идэхагъэ бэмэ агъэшIагъо. Ащ икъэбзагъэрэ идэхагъэрэ дунаим иапэрэ чIыпIэхэм ащыщ еубыты. Адыгеим ичIыопс къагъэбаи къушъхьэхэу Лэгъо-Накъ, Фыщт, Ошъутен, ЧIыгъушъ, Пшехо-Су. Псыхъо дэхаби тиI. Ахэмэ псыхъо инхэри цIыкIухэри ахэтых. Анахь псыхъошхор Шъхьэгуащэ ары. Ащ къалэу Мыекъуапэ кIэлъырыс. Шъхьэгуащэ Пшызэ хэлъэдэжьы. Псыхъоу Лаби лъэшэу дахэ. Пщыщэ Гъобэкъуае, Къунчыкъохьаблэ ыкIи нэмыкI къуаджэхэри кIэлъырысых. ТиIэх псыхъохэу Щэхъураджи, Псэкъупси, ПкIашъи, Марти, Дышъи. Мэфэ фабэхэм псыхъом зыщыбгъэпскIыныр тхъагъо.

Културэр[хэӀэзыхь | вики-текстым еӀаз]

ТхэкIо ыкIи усакIо цIэрыIохэр[хэӀэзыхь | вики-текстым еӀаз]

СурэтышI цIэрыIохэр[хэӀэзыхь | вики-текстым еӀаз]

Зэпыщэхэр[хэӀэзыхь | вики-текстым еӀаз]

  1. Росстат-ым къызэрилъытэмкӀэ
  2. АДЫГАБЗЭ Я 3-рэ класс Анцокъо С., Индрысэ Р., КIэсэбэжъ Н. 2013 н. 14

Егъэпхыгъэ линкхэр[хэӀэзыхь | вики-текстым еӀаз]